Nhìn bóng đá từ... văn hóa đọc

Tọa đàm “Nước Mỹ. Bóng đá. Văn hóa” do Nhà sách Quốc tế InBook tổ chức vào ngày 30.5 tại Hà Nội đã đặt ra những câu hỏi mang tính bản chất về cách thương mại hóa đang định hình lại môn thể thao vua. Với hệ quy chiếu từ tri thức sách vở và thực tế công tác, nhà báo Trương Anh Ngọc và tác giả Hiệu Minh đã phân tích sự va chạm giữa mô hình kinh tế thể thao kiểu Mỹ và các giá trị văn hóa truyền thống của bóng đá.

Bản chất của "Công nghiệp bóng đá" kiểu Mỹ: Hiệu quả và Thực dụng

Khác với bóng đá châu Âu vốn mang nặng tính truyền thống và căn tính địa phương, cách tiếp cận của người Mỹ đối với thể thao là biến nó thành một sản phẩm thương mại thuần túy. Điều này được thể hiện rõ qua sự can thiệp sâu sắc của dòng vốn Mỹ vào các câu lạc bộ châu Âu và cách thức tổ chức các giải đấu theo mô hình nhượng quyền thương hiệu (franchise). Bản chất của mô hình này là đặt hiệu quả tài chính lên trên thành tích thể thao thuần túy.
Tác giả Hiệu Minh phân tích triết lý đằng sau mô hình này:

"Nước Mỹ có một triết lý: thời gian là tiền. Thời gian thì phải hiệu quả. Người Mỹ muốn nói rằng trận đấu cần phải hấp dẫn ở cả trong ngoài sân cỏ. Đến sân cỏ là một chuyến đi chơi của gia đình, và giữa giờ thi đấu, phải được xem các show trình diễn hoành tráng. Nhiều khi kết quả không quan trọng. Nhưng ta có thể học được người Mỹ ở cách quản lý khoa học của họ."

Hệ quả của tư duy này là việc biến trận đấu kéo dài 90 phút thành một tổ hợp dịch vụ tổng hợp kéo dài cả ngày, nơi khán giả được khai thác tối đa nhu cầu tiêu dùng thông qua ẩm thực, âm nhạc và các dịch vụ đi kèm.

Nhà báo Trương Anh Ngọc bổ sung bằng các dẫn chứng thực tế về dòng tiền và cách thức vận hành hệ thống truyền thông của Mỹ:

"Chúng ta đang thấy văn hoá Mỹ chiếm lĩnh giải trí đại chúng thế giới ở mức độ khủng khiếp như thế nào. Tất cả là những cỗ máy xay tiền. Kể từ World Cup 1994, họ đã thấy một lợi ích tương lai khổng lồ từ môn thể thao mà họ không mạnh này. Thế rồi bằng công thức kinh doanh đã ngấm vào máu họ, người Mỹ mua các CLB Châu Âu, một mặt giữ một chút bản sắc địa phương, nhưng mặt khác biến các đội bóng thành thương hiệu toàn cầu."

Ông Ngọc cũng nhấn mạnh rằng World Cup 2026 sẽ là đỉnh cao của mô hình thương mại hóa này, nơi mà mọi đối tượng tham gia, kể cả giới truyền thông, đều trở thành khách hàng trả phí:

"Mạng xã hội là của người Mỹ, từng lượt view của chúng ta trên những câu chuyện bóng đá mà cỗ máy truyền thông Mỹ kể, sẽ thành tiền chảy vào túi người Mỹ. Ở Kỳ World Cup 2026 này giá vé và bản quyền truyền hình rất đắt, những phóng viên tác nghiệp như chúng tôi cũng trở thành khách hàng khai thác của họ."

Bóng đá hiện đại nhìn từ sự đứt gãy của văn hóa thưởng thức

Một chủ đề quan trọng được thảo luận tại tọa đàm là sự suy giảm khả năng tập trung của công chúng trước các thuật toán mạng xã hội. Trận đấu 90 phút bị cắt vụn thành những video highlight ngắn vài chục giây. Việc này không chỉ thay đổi thói quen giải trí mà còn làm biến dạng nhận thức của người xem về bóng đá: các yếu tố chiến thuật, sự kiên trì phòng thủ, hay cuộc đấu trí cân não giữa hai huấn luyện viên bị triệt tiêu hoàn toàn, chỉ còn lại những khoảnh khắc ghi bàn ăn mừng chớp nhoáng.

Thay đổi này được đặt trong sự đối sánh với thói quen thưởng thức bóng đá của người Việt Nam trong giai đoạn trước Đổi mới và thời kỳ Bao cấp. Đó là thời điểm mà bóng đá gắn liền với văn hóa đọc báo giấy và nghe đài bán dẫn, nơi thông tin khan hiếm buộc người hâm mộ phải vận dụng tư duy và trí tưởng tượng để tái dựng lại diễn biến trận đấu.

Nhà báo Trương Anh Ngọc nhận định về tính chất "lãng mạn" của bóng đá thời kỳ thiếu thông tin:

"Tôi luôn nghĩ bóng đá từng lãng mạn với người Việt Nam, đơn giản vì thời đó chúng ta thiếu thông tin. Và bóng đá quốc tế là một cửa ngõ để gửi gắm mơ mộng. Còn nhớ các kỳ World Cup những năm 80-90, tín hiệu phát còn kém, xem được một trận đấu là cả một điều gì thần kỳ lắm. Và các cầu thủ trên sân là những anh hùng hay tội đồ, mang đến hạnh phúc và đau khổ suốt đời cho các cổ động viên."

Sự khác biệt mang tính bản chất nằm ở chỗ: bóng đá thời kỳ trước đòi hỏi sự kiên nhẫn và tích lũy tri thức, trong khi bóng đá thời kỳ số hóa cung cấp sự thỏa mãn tức thì nhưng hời hợt, dễ dẫn đến các phản ứng cực đoan hoặc tranh cãi độc hại trên mạng xã hội do thiếu phông văn hóa làm màng lọc.

Sự kiện cũng đã giới thiệu các tác phẩm của các tác giả lớn như Pier Paolo Pasolini, Juan Villoro (Thượng Đế hình cầu), và Eduardo Galeano (Bóng đá trong nắng và bóng râm). Đây là những tài liệu cho thấy bóng đá không chỉ là vận động thể chất mà là đối tượng nghiên cứu của xã hội học, triết học và văn học.

Mối liên kết giữa bóng đá và tri thức được làm rõ qua cuộc đời của các vĩ nhân như Albert Camus – triết gia hiện sinh từng làm thủ môn cho đội tuyển Đại học Algiers vào thập niên 1930. Đối với Camus, khoảng thời gian đứng trong khung gỗ không chỉ là hoạt động thể thao, mà là trường học thực tế dạy ông về giới hạn của số phận, sự cô độc trước những tình huống bất ngờ và tinh thần đồng đội đối mặt với nghịch cảnh. Những trải nghiệm này trực tiếp cấu thành nền tảng tư tưởng cho các tác phẩm triết học của ông sau này.

Có thể thấy trong văn hoá đọc Việt Nam, việc đưa các cuộc thảo luận sâu rộng tại không gian hiệu sách được các diễn giả xem là một giải pháp thiết thực cho các nhà sách truyền thống. Đây là một bước đi trên tinh thần tạo màng lọc văn hóa: Giúp người xem làm chậm lại nhịp độ tiếp nhận thông tin, chuyển từ hành vi "xem" thụ động sang "đọc" chủ động, hiểu sâu các hiện tượng xã hội. Đồng thời, các nhà sách cũng đang tái định nghĩa không gian nhà sách. Đó thực sự phải là nơi đối thoại trực tiếp về các vấn đề thời sự xã hội, thay vì chỉ là nơi lưu trữ sách một cách tĩnh.