Kiểm tra đơn hàng 
Lolita - một cái tên quá quen thuộc và là trung tâm của những cuộc tranh cãi bất kể bạn có phải là dân mọt sách hay không. Chúng ta thường nhớ đến “Lolita” qua những phân cảnh làm nên thương hiệu trong bản phim chuyển thể năm 1997: cảnh lần đầu gã Humbert nhìn thấy cô bé Dolores trong sân vườn nhà đầy thơ mộng và ướt át, cảnh Dolores nghịch ngợm trèo lên người Humbert khi cả hai chen chúc trong chiếc xe hơi chật chội, cảnh Dolores tranh cãi nảy lửa với Humbert và nhận về cú bạt tai trời giáng,... Thế nhưng thành công của bản phim này cũng khiến tôi đặt ra nhiều câu hỏi: Liệu bản phim này có đủ để phản ánh câu chuyện lắt léo mà nhà văn thiên tài Nabokov đã dày công xây dựng? Và rằng nếu chỉ xem phim thôi thì liệu ta có đủ hiểu hết thông điệp của Lolita?
Với vị trí là một người đã xem cả hai bản, tôi có thể khẳng định chắc nịch với bạn là: Không. Bản phim 1997 quả thực đã có những điểm cộng nhất định khi truyền tải câu chuyện một cách trực quan hơn thông qua hình ảnh, âm thanh rõ ràng, song chính sự trực quan đó lại khiến nó vụt đi mất (điều mà theo tôi là) điểm mấu chốt của Lolita, đó chính là kỹ thuật “Người kể chuyện không đáng tin cậy” (Unreliable Narrator) khi người dẫn chuyện không nói sự thật, hoặc bóp méo sự thật theo góc nhìn chủ quan của họ, khiến độc giả nghi ngờ những gì đang thật sự diễn ra.
1. Câu chuyện được kể bởi kẻ thủ ác
Lolita được trình bày dưới dạng hồi ký của Humbert Humbert, một giáo sư văn học trung niên người châu Âu. Humbert bị ám ảnh bệnh hoạn bởi những bé gái mà gã gọi là nymphets (tiểu nữ thần). Gã kết hôn với bà Charlotte Haze chỉ để tiếp cận cô con gái 12 tuổi của bà là Dolores Haze (người mà gã gọi thầm là Lolita). Sau cái chết của Charlotte (một sự kiện bất ngờ, vô cùng thuận lợi cho Humbert, như thể ông trời đứng về phía gã), Humbert đưa Lolita đi khắp nước Mỹ trong một hành trình chạy trốn đầy thao túng và dục vọng, trước khi kết thúc bằng một bi kịch khủng khiếp.
Với “Lolita”, Nabokov đã rất xuất sắc trong việc lột tả một cách chi tiết, tinh vi tâm lý của con người với khả năng sử dụng ngôn ngữ trác tuyệt. Ông chọn một đề tài cấm kỵ và trao cây bút cho Humbert - một kẻ tội phạm nhưng lại sở hữu văn phong tráng lệ, đầy chất thơ và sự hóm hỉnh - để kể lại câu chuyện. Việc sử dụng người kể chuyện không đáng tin cậy như thế là cách Nabokov thử thách khả năng phán xét và tư duy phản biện của người đọc.
Dù ở trang sách hay trên màn ảnh, Humbert luôn nắm quyền kiểm soát thông tin. Gã là người duy nhất được nói, được thanh minh. Ngược lại, Dolores - nạn nhân thực sự trong câu chuyện - lại hoàn toàn bị tước đoạt tiếng nói. Trong cả hai phiên bản, chúng ta không bao giờ biết Dolores thực sự nghĩ gì hay cảm thấy gì, cô bé chỉ hiện lên như một đối tượng để Humbert ngắm nhìn và mô tả. Sự im lặng cưỡng bức này là nền tảng giúp Humbert xây dựng phiên bản sự thật của riêng gã mà không gặp bất kì sự phản bác nào.
Bên cạnh đó, cả hai tác phẩm đều giăng ra một cái bẫy thẩm mỹ để ru ngủ lương tri của người tiếp nhận. Trong tiểu thuyết, Nabokov để Humbert sử dụng văn phong cực kỳ hoa mỹ, uyên bác và đầy chất thơ. Sự đẹp đẽ của ngôn từ khiến độc giả đôi khi quên mất bản chất trần trụi và tàn nhẫn của hành vi xâm hại tình dục trẻ vị thành niên. Tương tự, bản phim 1997 cũng sử dụng ánh sáng lãng mạn, nhạc nền du dương và những góc quay nghệ thuật. Chính vẻ đẹp hình thức này đã trở thành công cụ gây mê, khiến khán giả dễ dàng thả lỏng sự cảnh giác về mặt đạo đức để chìm đắm vào câu chuyện tình yêu bi kịch mà Humbert thêu dệt nên.
Một chiến thuật thao túng khác được cả hai phiên bản sử dụng triệt để là việc đổ lỗi cho nạn nhân. Humbert luôn cố gắng thuyết phục chúng ta rằng gã không phải là kẻ săn mồi mà chính Lolita mới là kẻ quyến rũ, là một tiểu nữ thần với vẻ ngoài ngây thơ che giấu một nội tâm khao khát tình dục. Trong sách, gã mô tả cô bé với những khoảnh khắc thân mật quá mức mà qua đôi mắt của gã là do cô bé chủ động. Trên phim, tất cả những điều này được cụ thể hóa bằng hình ảnh: những cảnh Lolita ăn uống thô tục nhưng gợi cảm, hay cảnh cô bé ngồi lên đùi Humbert. Những hình ảnh này củng cố lời nói dối của Humbert, khiến gã hiện lên như một nạn nhân thụ động, khổ sở vì vẻ đẹp của cô bé, từ đó tìm kiếm sự đồng cảm sai lệch từ khán giả.
2. Nhưng đâu là sự khác biệt?
Xuất thân là con nhà có điều kiện và có một vốn tri thức dồi dào, trong tiểu thuyết, Humbert đã sử dụng thơ ca, tiếng Pháp, và những ẩn dụ tuyệt đẹp để đánh lạc hướng người đọc khỏi bản chất tội lỗi của hành vi cưỡng bức và lãng mạn hóa nỗi ám ảnh của mình bằng các khái niệm như nymphet.
Bằng cách này, Humbert đã khiến độc giả dễ dàng bị cuốn vào dòng suy nghĩ của gã và quên đi nạn nhân thực sự là Dolores Haze. Humbert còn nỗ lực khách quan hoá câu chuyện bằng cách xưng tôi - các vị bồi thẩm đoàn như thể gã đang thành thật khai báo những gì đã diễn ra trước một phiên toà xét xử. Sự không đáng tin của Humbert thể hiện rõ nhất qua việc gã tự kỷ ám thị Lolita. Humbert thừa nhận:
“Cái mà tôi điên cuồng chiếm hữu không phải là cô bé, mà là sự sáng tạo của riêng tôi... một Lolita hư ảo.”
Trong mắt Humbert, Lolita bị tước đoạt ý chí và nhân cách, chỉ tồn tại như một vật thể để thỏa mãn ham muốn của gã. Thế nhưng giữa những dòng văn chương lai láng của Humbert, độc giả vẫn nhận ra những vết nứt trong hình tượng tốt đẹp mà Humbert cố gắng tạo nên. Chẳng hạn, có những sai lệch về thời gian (ví dụ: sự không khớp trong mốc thời gian 56 ngày viết hồi ký), và việc Humbert thừa nhận trí nhớ của mình bị lẫn lộn hoặc từng phải vào trại tâm thần. Độc giả cũng không khó để nhận ra Humbert là một kẻ nói dối tài tình đối với các nhân vật khác trong truyện (lừa bà Charlotte, lừa hiệu trưởng…). Ngay khi nắm được những kẽ hở này, độc giả chắc chắn sẽ nhìn ra con người thật của Humbert và mọi điều đẹp đẽ mà gã đã cố gắng gây dựng thông qua những con chữ hoa mỹ sẽ sụp đổ hoàn toàn.
Sang đến bản phim chuyển thể năm 1997, đạo diễn Adrian Lyne đã sử dụng nhiều đoạn trích dẫn trực tiếp từ nhật ký của Humbert trong tiểu thuyết để giữ lại giọng điệu tự sự như một nỗ lực trung thành với nguyên tác. Đây cũng là tín hiệu cho người xem về danh tính của người kể chuyện và rằng người xem đang nhìn mọi thứ dưới góc nhìn chủ quan của Humbert. Tuy nhiên do những giới hạn về quy luật của loại hình phim điện ảnh, cách làm này cũng đã không thể truyền tải hết sự phức tạp của ngôn từ và các trò chơi chữ đa nghĩa của văn bản gốc.
Trong khi đối với tiểu thuyết, độc giả phải lùng sục sự thật phía sau những con chữ hoa mỹ thì phim đã đưa lên trước mắt độc giả những gì họ cần được thấy. Phim đã cố gắng sử dụng góc quay, ánh sáng và âm thanh để đặt khán giả vào vị trí của Humbert. Tuy nhiên khi máy quay mô phỏng cái nhìn của Humbert lên cơ thể Lolita, khán giả bị buộc phải nhìn Lolita như một “tiểu quỷ” đang ra sức quyến rũ gã. Đặc biệt là khi ngôn ngữ điện ảnh về bản chất có những khác biệt nhất định với ngôn ngữ văn chương. Khi thể hiện lên màn ảnh, góc quay, bố cục, gam màu, diễn xuất và hành động của diễn viên có sức mạnh áp đặt rất lớn, vì thế khán giả sẽ dễ tin ngay rằng lời kể của Humbert (hay nói chính xác hơn: những gì diễn ra trước mắt họ) là sự thật. Trong khi độc giả có thời gian dừng lại để nghi ngờ câu chữ, khán giả xem phim thường bị cuốn theo dòng chảy hình ảnh và dễ dàng thông cảm với Humbert một cách vô thức. Ngay cả tôi khi xem bản điện ảnh lần đầu tiên cũng đã không ít lần bật ra câu hỏi trong đầu: “Ơ thế… con bé này nó cố tình động chạm ổng à?” (Xin lỗi em nhé, Dolores!)
Tuy nhiên cũng cần ghi nhận có một số phân cảnh phim đã thành công tách khỏi ảnh hưởng trong cái nhìn của Humbert để thể hiện nỗi đau của Dolores, chẳng hạn như phân cảnh ở giữa phim, khi Humbert đưa Dolores đi khắp nước Mỹ, có một đoạn ngắn khoảng 3 - 4 giây cho thấy cô bé nằm một mình, lặng lẽ khóc trong phòng khi không có Humbert ở đó. Hay như phân cảnh cao trào trong phim, khi bộ mặt kiểm soát của Humbert ngày một lộ rõ, hắn đã lớn tiếng, tát Dolores khi lo sợ rằng cô bé đã kể với bạn ở trường nữ sinh về việc hắn lạm dụng cô bé. Đối mặt với sự hùng hổ của Humbert, Dolores phản kháng mạnh mẽ, cô bé quát vào mặt hắn: “Giết tôi đi! Giết tôi như cái cách ông giết mẹ tôi ấy!”
Như vậy cả tiểu thuyết Lolita và bản phim chuyển thể 1997 đều xây dựng Humbert Humbert là trung tâm của câu chuyện, một kẻ sử dụng cái đẹp của nghệ thuật để che đậy sự xấu xa của tội lỗi. Tuy nhiên, tiểu thuyết của Nabokov thành công rực rỡ hơn trong việc tạo ra một cái bẫy đạo đức. Nó quyến rũ độc giả tin vào Humbert, rồi buộc họ phải giật mình nhận ra mình đang đồng cảm với một quái vật, từ đó kích thích tư duy phản biện. Ngược lại, bản phim 1997, dù sở hữu ngôn ngữ điện ảnh xuất sắc, đã vô tình làm cùn đi lưỡi dao phê phán của tác giả. Bằng việc cụ thể hóa hình ảnh và lãng mạn hóa nỗi đau của Humbert, bộ phim dường như khiến khán giả dễ dàng tha thứ và thương cảm cho kẻ thủ ác hơn, làm mờ đi ranh giới giữa nạn nhân và tội phạm.
Lời kết: Phải đọc sách, phải đọc sách, phải đọc sách - cái gì quan trọng mình nhắc lại 3 lần!
Để mà phân tích hết cái tài của Nabokov qua Lolita thì hẳn phải tốn rất nhiều giấy mực, nhưng tin tôi đi, thời gian và công sức bạn bỏ ra để thưởng thức tác phẩm này là hoàn toàn xứng đáng! Tôi xin kết lại bài viết này tại đây bằng đoạn trích trong phần Lời tựa của tác phẩm:
“Với tư cách là một hồ sơ bệnh án, Lolita chắc sẽ trở thành một tư liệu kinh điển trong giới y học tâm thần. Với tư cách là một tác phẩm nghệ thuật, nó siêu vượt trên khía cạnh chuộc tội của nó…“Lolita” khiến tất cả chúng ta - những người làm cha mẹ, những nhà hoạt động xã hội, những nhà giáo dục - phải dốc sức, với tinh thần cảnh giác cao hơn nữa và sáng suốt hơn nữa, vào nhiệm vụ nuôi dạy một thế hệ tốt hơn trong một thế giới an toàn hơn.”
—Vladimir Nabokov, Lolita, 1955 (Dương Tường dịch)
Thủ thư Đỗ Nghi, Nhà sách InBook TP. Hồ Chí Minh
