Lòng tốt đại trà: Khi sự tử tế trở thành một 'khoản nợ tâm lý'

Đã bao giờ bạn gặp một người luôn sẵn sàng giúp đỡ nhưng sự hiện diện, chăm sóc của họ khiến bạn thấy ngột ngạt, bất an? Đó có thể là người mẹ lo toan từng chân tơ kẽ tóc, tận lực vun vén từng bữa cơm giấc ngủ nhưng lại vô tình tước đi của đứa trẻ quyền được thử và sai, vấp ngã để trưởng thành? Hay một anh/cô người yêu chu đáo với những món quà, những lời hỏi han, chăm sóc không ngớt, để rồi khiến bạn thấy mình như đang mắc kẹt bởi một gánh nặng hàm ơn vô hình?

Áp lực tâm lý vô hình

Thực ra, lòng tốt tự thân không có lỗi. Nếu bắt nguồn từ ý hướng lành mạnh, những hỗ trợ ấy là biểu hiện của sự gắn bó an toàn. Đó là khi một người cho đi chỉ vì họ thấy đủ đầy bên trong, không mong cầu đánh đổi, cũng không chủ đích lèo lái đối phương theo ý mình.

Nhưng thực tại đời sống thường phức tạp hơn nhiều. Có một sự thật tàn nhẫn ẩn giấu trong "vùng xám" này: sự tử tế quá mức đôi khi là một hình thức kiểm soát tinh vi. Khi một người cho đi quá nhiều mà không cần bạn bày tỏ nhu cầu, họ đang vô thức thiết lập một bản hợp đồng tâm lý mà bạn chưa hề ký tên. 

Hãy tưởng tượng một cô gái trẻ đang bắt đầu sự nghiệp, yêu một người đàn ông thành đạt luôn sẵn lòng bao bọc  cô về mọi mặt. Anh ta không chỉ lo toan tài chính mà còn thay cô giải quyết mọi rắc rối, từ việc nhỏ đến việc lớn. Thay vì thấy hạnh phúc, biết ơn vì được chăm sóc, dần dần theo thời gian cô thấy ngột ngạt. Mỗi món quà đắt tiền, mỗi sự can thiệp nhân danh tình yêu đều khiến cô thấy mình như đang mắc nợ anh. Ngay cả khi nhận ra đôi bên không còn tiếng nói chung về tâm hồn, cô cũng không dám nói lời chia tay. Cô tự giày vò bản thân: “Mình lấy gì để bù đắp cho những gì anh ấy đã đầu tư cho mình?", "Anh ấy hoàn hảo và tốt với mình đến thế, mình sao lại có thể có cảm nhận không hài lòng thế này?” v.v. 

Chính cảm giác mặc cảm vì hưởng lợi quá nhiều mà không thể đáp lại tương xứng đã biến lòng biết ơn thành một khoản nợ đè nặng lên lòng tự trọng. Bạn không chắc liệu mình có quyền cảm thấy bất ổn hay không, và chính sự hoài nghi đó giữ chân bạn lại lâu hơn mức cần thiết.

Theo bác sĩ Gabor Maté trong The Myth of Normal khi đối mặt với tình huống trên, điều chúng ta nên làm là tự hỏi: Lòng tốt này đang nuôi dưỡng bạn, hay đang nuôi dưỡng khoảng trống/nỗi sợ nào bên trong đối phương? 

Xã hội thường tôn vinh sự tử tế như một chuẩn mực (có phần quá mức), mà quên mất rằng, đôi khi đó cũng là cách để con người ta lấp đầy những đứt gãy bên trong. Khi việc cho đi trở thành một bản năng để tìm kiếm sự chấp nhận hay để lấp đầy khoảng trống, nó không còn là sự tự do trao tặng nữa. 

Sự mệt mỏi này giống như việc bạn bị kéo vào một trò chơi mà mình không biết quy luật. Một trò chơi mà người cho đi vô thức đặt mình ở "kèo trên" để ban phát sự chữa lành và giải quyết mọi vấn đề cho kẻ được cho là yếu thế hơn. Khi đó, lòng tốt trở nên dư thừa mà không cần nỗ lực vun vén hay kiếm tìm. Người nhận dễ rơi vào sự ù lì, còn người cho lại nhọc lòng gánh vác, biến tương quan thành một hình thức khổ chế đau đớn.

Vậy làm thế nào để thoát khỏi vòng lặp này?

Câu trả lời nằm ở: lòng can đảm.

Triết lý Adler trong cuốn The Courage to Be Disliked chỉ ra rằng: Mọi rắc rối đều bắt nguồn từ các mối quan hệ giữa người với người, và chìa khóa để giải phóng chính là "phân chia nhiệm vụ". Việc đối phương cho đi là nhiệm vụ của họ, nhưng việc bạn có chấp nhận để lòng tốt đó xâm lấn tự do của mình hay không lại là nhiệm vụ của bạn. Để có được hạnh phúc, ta cần sự can đảm để thiết lập ranh giới, ngay cả khi điều đó khiến ta dễ "bị ghét". 

Nghịch lý là: khi ta kiên định trong lối sống 'phân chia nhiệm vụ', mỗi người sẽ tự hình thành nếp tự chủ riêng cho đời sống của mình; chính khi đó, sự tương hỗ không còn là gánh nặng dư thừa, mà trở thành một món quà chân thành ta dành cho nhau.

Vì thế, lòng tốt cần có tiêu điểm, để mỗi lần “cho đi” là một lần ta ý thức hơn về giới hạn lẫn biên độ bao dung của trái tim mình. Tiêu điểm đó chính là khả năng tạo lập ranh giới. Ranh giới không phải là bức tường ngăn cách, mà là một đường kẻ của sự tôn trọng, giúp ta biết nói 'Không' để bảo vệ nguồn lực nội tâm và nói 'Có' khi thực sự đủ đầy. 

Sau cùng, lòng tốt cần được đặt ở một vị thế xứng đáng. Nó phải là thứ thúc đẩy con người ta vươn tới sự trưởng thành, chứ không phải một gánh nặng ghì kéo ta đứng yên. Chỉ khi lòng tốt có ranh giới, nó mới mang lại sự rung động chân thật và tự do cho cả hai phía.

Tác giả: Kiều Oanh

Ảnh: Hulton Archive / Stringer

—

1. Trong The Myth of Normal (Huyễn tưởng về sự bình thường), Gabor Maté chỉ ra góc nhìn sâu sắc: đôi khi những áp lực mà chúng ta coi là "bình thường" lại chính là nguồn cơn của những bất ổn về Thân - Tâm. Cuốn sách không chỉ bóc tách mối liên hệ giữa sang chấn và biểu hiện của nền văn hoá độc hại, mà còn là lời nhắc nhở về việc quay về kết nối với chính mình, dũng cảm đối diện và năng lực tự quyết để thay đổi, giúp mỗi người tìm thấy sự cân bằng phù hợp giữa một xã hội đầy biến động.

2. Cuốn sách The Courage to Be Disliked (Dám bị ghét) của Ichiro Kishimi & Fumitake Koga dựa trên triết lý của tâm lý học Alfred Adler; lập luận dựa trên cơ sở mọi phiền muộn của con người đều bắt nguồn từ các mối quan hệ xã hội, và để có được tự do đích thực, chúng ta cần có lòng can đảm “dám bị ghét". Tác phẩm mở ra những góc nhìn bứt phá, dẫn dắt người đọc can đảm sống là chính mình, giải phóng bản thân để tìm thấy tự do và niềm hạnh phúc đích thực.

Độc giả có thể tìm đọc hai cuốn sách ngay tại: