Khi mọi lựa chọn đều (trông) có vẻ lý tưởng

Điều gì xảy ra khi con người không còn sống trong giới hạn của việc “không có lựa chọn”, mà phải tồn tại giữa vô số các khả năng khác nhau mỗi ngày?

Một trong những nghịch lý lớn nhất của người trẻ hiện nay là: chúng ta lớn lên trong thời đại với nhiều tự do lựa chọn nhất, nhưng lại sống trong cảm giác hoang mang nhiều nhất.

Nghe thì giống một đặc quyền của thời đại, nhưng con người chưa bao giờ thật sự được thiết kế để phải liên tục đưa ra quá nhiều quyết định như hiện tại: 

Chọn ngành phải đúng đam mê.

Chọn công việc phải đúng định hướng.

Chọn một con đường phải đủ “xứng đáng” để không lãng phí tuổi trẻ.

Internet khiến mọi khả năng sống cùng lúc hiện ra trước mắt. Mỗi ngày, thuật toán liên tục đưa tới những hình mẫu thành công khác nhau: đó có thể là một người nghỉ việc văn phòng để làm freelancer, một người xây thương hiệu cá nhân từ TikTok; một người chuyển ngành ở tuổi ba mươi, hay một người vừa bỏ phố về quê để trồng rau nuôi cá...
 

Về bản chất những hình mẫu trên không hề xấu. Điều đáng ngại là tất cả những cuộc đời đó đều được trình bày như một lựa chọn đúng. Và khi mọi con đường đều có vẻ hợp lý, con người dần mất đi khả năng tin vào lựa chọn của chính mình.

Tâm lý học gọi hiện tượng này là Choice Overload, hay sự quá tải lựa chọn. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng khi não bộ phải đảm nhận  quá nhiều khả năng cùng lúc, con người sẽ dễ trì hoãn quyết định, giảm mức độ hài lòng và tăng cảm giác hối tiếc sau mỗi lựa chọn. Và nghịch lý nằm ở chỗ: càng cố tối ưu mọi quyết định, con người lại càng dễ bất an hơn sau khi lựa chọn.

Bởi não bộ sẽ liên tục quay lại với một câu hỏi rất thực tế: “Nếu mình chọn hướng khác thì sao?”
 

Internet bày ra trước mắt quá nhiều cuộc đời cùng lúc nên ta dần bỏ quên khả năng sống sâu với cuộc đời hiện tại của mình. 

Làm một công việc nhưng trong thâm tâm vẫn nghĩ công việc khác có thể phù hợp hơn. 

Sống một cuộc đời nhưng luôn bị ám ảnh bởi những phiên bản chưa xảy ra.

Và đó là lúc sự lựa chọn thôi còn là tự do. Nó bắt đầu trở thành áp lực tinh thần.

Đó là lý do rất nhiều người trẻ hiện nay luôn sống trong trạng thái lưng chừng:

Ta không đủ chắc chắn để theo đuổi tới cùng, không đủ dứt khoát để từ bỏ, không ngừng so sánh và không ngừng phân tích xem lựa chọn nào mới là tối ưu.
 

Và thế là ta tiêu tốn rất nhiều thời gian để nghĩ về cuộc đời thay vì thật sự sống nó. Điều đáng nói là sự kiệt sức này rất khó nhận ra. Nó không dữ dội như áp lực tài chính hay thất bại công khai. Nó âm thầm hơn nhiều.

Amanda Montell trong The Age of Magical Overthinking từng nhắc đến việc bộ não hiện đại đang bị nhấn chìm bởi số lượng thông tin và khả năng vượt quá mức nó có thể xử lý một cách tự nhiên. Chúng ta tưởng mình tự do hơn vì có nhiều lựa chọn hơn. Nhưng thật ra, quá nhiều khả năng đôi khi chỉ khiến con người phân mảnh hơn.

Vấn đề của quá tải lựa chọn không nằm ở việc con người chọn sai. Vấn đề là họ dần đánh mất khả năng cam kết với bất kỳ lựa chọn nào. Làm công việc nào cũng nghĩ công việc khác tốt hơn. Sống cuộc đời nào cũng nghĩ ngoài kia còn một cuộc đời đáng sống hơn. Ngay cả nghỉ ngơi cũng không thật sự nghỉ, vì đầu óc vẫn liên tục so sánh. 

Con người hiện đại không thiếu cơ hội. Chúng ta chỉ thiếu khả năng hài lòng với điều mình đã chọn.

Montell cũng bật mí giải pháp cho hiện tượng quá tải lựa chọn không nằm ở việc tìm thêm thông tin hay thêm lựa chọn. Ngược lại, điều cần thiết hơn là học cách đặt ra giới hạn.

Không có con đường nào ngay từ đầu đã mang sẵn ý nghĩa. Phần lớn lựa chọn chỉ dần trở nên đúng sau rất nhiều ngày bình thường mà con người chọn ở lại với nó. Một công việc, một ước mơ, hay thậm chí một phiên bản của chính mình đôi khi không được tìm thấy bằng sự phân tích liên tục, mà được hình thành trong lúc con người âm thầm đi qua những vùng đất còn rất mờ mịt của cuộc sống.

Bởi không phải mọi lựa chọn đều cần hoàn hảo. Không phải mọi con đường đều phải dẫn tới thành công lớn lao. Có những con đường chỉ hiện ra sau khi con người đủ bình tĩnh để bước tiếp và thôi đòi hỏi bản thân phải có câu trả lời hoàn hảo cho toàn bộ tương lai.

Tác giả: Phương Thảo