Kiểm tra đơn hàng 
Quá dễ dãi, để gọi Edogawa Ranpo là tiểu thuyết gia của những pha biến thái lẫn với trinh thám tâm lý (dễ y hệt như việc gọi Edgar Allan Poe là vua kinh dị). Nhưng như vậy thì quá giản tiện, vả chăng, sẽ không thể thấy được vai trò của Ranpo trong lịch sử văn chương Nhật, và lại còn khiến ông hơi bị thấp đi, khó có thể so về “độ biến thái” với nhiều tác phẩm đương đại ở Trung Hoa và Nhật Bản. Cái dễ dãi thứ hai là việc nói Edogawa Ranpo khám phá bản chất cái xấu và tội lỗi của con người - điều này thì rất nên xem lại, vì…có nhà văn nào là không từng như vậy đâu, và riêng trong lãnh vực ấy, nhiều nhà văn ít danh tiếng hơn với độc giả Việt Nam nhưng nhỉnh hơn Edogawa Ranpo rất nhiều (chẳng hạn, Ambrose Bierce tác giả The Devil's Dictionary). Cũng không thể nói Ranpo là nhà văn trinh thám đầu tiên, hay cha đẻ nọ kia (chúng ta có lắm người được phong “cha đẻ” quá, cha làm sao đẻ được)… Nguồn gốc của luận điểm này là của James Harris (người đầu tiên dịch Ranpo sang tiếng Anh), hơi quá tay khi viết những tác phẩm Ranpo là trinh thám hiện đại đầu tiên của Nhật Bản. Trên thực tế, trước Ranpo, ta đã có truyện trinh thám hiện đại nhiều nhà văn Nhật như Ruiko Kuroiwa, Kido Okamoto, đặc biệt nhất là Tanizaki Junichiro.
Bút danh của Ranpo thoát thai từ Edgar Allan Poe, và như Ranpo tự nhận, ông gần gũi với tinh thần của E. Poe hơn cả so với các nhà văn trinh thám như Edgar (lại Edgar) Wallace hay Sir Arthur Conan Doyle. Nhưng ta thường không để ý, các Hán tự tên lại cũng có nghĩa gần như là “Kẻ lang thang bên sông Edo” - 乱 (ran) có nghĩa "bất thường", 歩 (po) có nghĩa là "bước đi", "lang thang".... Việc đọc Edgar Poe rồi đọc sang Ranpo (như nhiều độc giả từng cố thử) có thể không phải là con đường đúng đắn, nếu không muốn nói, giữa Edgar Poe và Edogawa Ranpo là một khoảng cách rất lớn, và còn xa mới trùng nhau bất kì điều gì. Edgar Poe là một nhà tiên tri, Ranpo thì không, ông có vai trò khác. Nhưng một nhà văn viết hoàn toàn không giống thần tượng của mình (một cách bản năng) là điều rất bình thường và như thế mới thực có giá trị. Cần nói thêm, Edogawa Ranpo sáng tác bắt đầu từ quãng năm 1920, suốt thời tuổi trẻ ông sống trong thời mạt Minh Trị, nhưng văn hoá Tây Âu cũng đã kịp ngấm vào Nhật Bản xong xuôi. Ranpo là thế hệ nhà văn mang trong mình cả tinh thần Phương Tây lẫn Nhật Bản. Cần nhớ, các tác phẩm đầu tay của ông đăng trên tờ Shin Seinen. Tờ này cũng từng đăng các tác phẩm của nhiều nhà văn phương Tây như Poe, Arthur Conan Doyle và G. K. Chesterton. Quãng Ranpo viết hai tác phẩm trong tập Beast in the Shadows như bạn đọc đang thấy là 1926 - 1928, đó là khoảng thời gian sung sức nhất của Ranpo, trước khi lối viết đó bị Nhật kiểm duyệt sau thời kì quân phiệt thập niên 1930 (chẳng hạn khi Nhật Bản chính thức phát động chiến tranh với Trung Quốc vào 7/7/1937 - sự kiện Lư Câu Kiều, mở đầu Chiến tranh Trung-Nhật, ông Ranpo bị siết chặt một số tác phẩm). Theo thiển ý của tôi, mốc năm 1925 khi tung ra truyện "Yaneura no Sanposha" (Kẻ lang thang trên gác mái) - truyện ngắn theo mô típ trinh thám điều tra phương Tây cuối cùng có nhân vật Kogoro - được in thì Ranpo đã bước sang một con đường khác. Đó là một cột mốc rất đáng chú ý. Riêng về tác phẩm cực kì quan trọng và có liên hệ với nhiều tư tưởng gia hàng đầu Nhật Bản (như Soseki), ta sẽ xem xét trong một bài khác.
Edogawa Ranpo sáng tác và đạt vinh quang như thế nào? Có mấy gợi ý sau. Thứ nhất, tiểu luận năm 1929 của Ranpo, trong đây có tuyên ngôn của Ranpo, về việc ông - tất nhiên - sẽ cảm thấy rất khó khăn vì truyện trinh thám Tây đã quá mạnh, khai thác kiệt cùng mọi thủ pháp (đây cũng là thời kì nước Mỹ cũng phải chọn một con đường khác, người đã chứng kiến sự khó khăn này là Cornell Woolrich - chuyển từ kiểu viết cố gắng giống như Fitzgerald sang kiểu Hollywood, điện ảnh đã cứu trinh thám Mỹ một bàn thua - trinh thám Mỹ trả ơn ngược lại, bằng mấy tay viết trinh thám thời hậu Kỷ nguyên Jazz - những người sau này sẽ tiếp tục ảnh hưởng lên Nhật). Edogawa Ranpo đã đưa ra một phương pháp đặc biệt: ông làm lung lay niềm tin vào hệ thống bằng chứng vật lý, cũng như động cơ của hung thủ. Gợi ý thứ hai, ba cột trụ của Ranpo: đó là gợi dục, thứ hai là kì quái và thứ ba là phi lý. Ba từ của Nhật Bản để gọi tên đó là thể loại Ero-Guro-Nansensu. Mối quan tâm đối với những điều lệch lạc và kỳ quái này xuất hiện vào những năm 1920, trong bầu không khí xã hội hưởng lạc mang tính hư vô (có lẽ xuất phát từ hậu quả của trận động đất Kanto năm 1923). Nhưng cũng có thể, nó tương tự khái niệm "carnivalesque" của Mikhail Bakhtin bình luận về Rabelais (hình như là về quyển Gargantua và Pantagruel, tôi nhớ đại khái vậy), kiểu như trong đó tất cả các tầng lớp xã hội hòa lẫn và thưởng thức những hoan lạc kì quái, bất tuân các quy tắc và chuẩn mực bình thường.
Hai tác phẩm nào là đỉnh cao của tính chất Ero-Guro-Nansensu? Có lẽ có thể nói được ngay: Thứ nhất, đó là Moju: The Blind Beast (tựa Việt: Con Thú Mù) và Thứ hai đó là Beast in the Shadows (tựa Việt: Âm thú).
Về sự kì quái và phi lý, một phần trong Edogawa Ranpo có lẽ gần với tinh thần của Jonathan Swift, nhà văn thế kỷ 18 giờ đây chỉ còn được nhớ đến với quyển Gouliver du ký. Ở Anh, những Thomas De Quincey khi viết “Tính thẩm mỹ của án mạng” và J. Swift viết The Modest Proposal, là nguồn cảm hứng để Anh Mỹ làm trinh thám. Song phương Tây chỉ giữ phần đẹp còn phần hỗn loạn, phần còn lại, phần tàn bạo kì quái thì không được phát triển rõ. Xứ Phù Tang làm được. Ranpo làm được. Gợi ý thứ ba, Edogawa Ranpo chịu ảnh hưởng lớn từ các tiểu thuyết và truyện ngắn của Tanizaki Junichiro, người đã viết nhiều thứ kỳ thư dâm dật mà quái kiệt thần sầu trong quãng đầu thế kỷ XX, bắt đầu với tác phẩm The Tattooer (Người thợ xăm) năm 1910. Thật ra, ông Tanizaki cũng đã viết nhiều thứ mang tính trinh thám.
Về Ero-Guro-Nansensu, cần phải làm rõ. Cảm giác của chúng tôi đó là Ero của Nhật có lẽ không giống với Erotic của phương Tây. Ở Phương tây người ta chỉ cần khoả thân của phụ nữ là đủ, nhưng sự gợi cảm kiểu Nhật còn liên quan đến ngữ cảnh, hành vi do truyền thống đạo đức kìm nén… Trong tập Beast in the Shadows này, liên quan đến mẫu nữ đẹp mà hoạ sĩ không thể tìm được. Phim khiêu dâm Nhật và Mỹ khác nhau rõ rệt, mà thôi. Còn Guro là một cái vẻ đẹp mang quan niệm rằng sự kỳ quái là một hình thức giải trí, một dạng tiêu khiển (goraku). Nhìn trong điện ảnh Nhật Bản, có thể thấy guro xuất hiện trong cốt truyện, hành động của nhân vật và trang phục, nhưng với các nhà văn trinh thám Nhật bên cạnh sự kỳ lạ bên ngoài, nhân vật kỳ quái còn phải có sự kỳ dị bên trong. Sự biến dạng như một đặc điểm của guro - cái này ai cũng biết - nhưng phải hiểu nó là “vi phạm chuẩn mực”, dù đó là chuẩn mực xã hội, chuẩn mực văn chương, gì gì cũng xong, miễn là nó thành ra kỳ quái. Bạo lực, máu hoặc quái thú (kiểu như những con Kaiju gì đó đánh nhau với Kong) cũng là một kiểu như vậy. (Cái kì quái này khác kì quái của Ambrose Bierce hay Edgar Poe, và cũng khác hẳn kì quái của Thế Lữ, Nguyễn Tuân).
Nhưng Nansensu mới quan trọng: nó không hẳn là Nonsense của tiếng Anh. Trinh Thám Âu Mỹ đều là sự vinh danh của trực giác và lý trí (qua đó, tìm đến một thế giới vị lai tốt đẹp hơn, với lý trí của con người, hoặc ít nhất cũng sẽ khẳng định con người sẽ là chỗ dựa của chính mình trong tương lai). Nhưng nansensu thì khác: phải vô nghĩa, và văn học trinh thám đó, không nhất thiết phải đóng góp bất cứ thứ gì, nếu có thì chỉ là một lời mỉa mai cay độc về bản chất con người mà thôi. Sáng tạo là cực hạn của bất toàn, thất bại, không đóng góp, xoá dấu vết. Và tinh thần phi lý này mới đúng là tinh thần trinh thám Nhật (chúng ta cũng sẽ trở lại với chủ đề này sau, nhất là về những nhân vật lừng lẫy như Keigo Higashino, vì nói nữa thì quá dài).
Beast in the Shadows là tác phẩm đặc biệt vì nó hội tụ cả giai đoạn sáng tác đầu tiên (học những truyện phương Tây) và giai đoạn thứ hai (đậm nét Ero-Guro-Nansensu). Câu chuyện mở đầu rất phong phú, về hai loại nhà văn trinh thám, loại thứ nhất liên quan đến sở thích lý trí trong các vụ án mạng, loại thứ hai thì là tâm lý hành vi của các bên liên quan trong vụ án, tức bản thân vụ án. Đoạn này rất quan trọng, nó là lời khẳng định về sự kết hợp đặc biệt hai con đường mà Ranpo đã đi. Câu chuyện có thể được đọc theo cách, đó cũng là sự đấu tranh phong cách của chính ông, một tự truyện về hai nhân cách trong chính việc sáng tác. Ngay sau khi viết tập truyện này, năm 1929 Ranpo viết tiểu luận về quan điểm trinh thám của mình: một Edogawa Ranpo đã thực sự thành hình từ đây.
Câu chuyện tiếp tục khi tác giả trinh thám Samukawa nhận được lời cầu cứu từ bà vợ của một gia đình tài phiệt, Shizuko. Bà cho biết mình đã nhận được một bức thư đe dọa từ người đàn ông mà bà đã bỏ rơi, chính lại là một tác giả tiểu thuyết trinh thám nổi tiếng khác có bút danh Ōe Shundei. Khá yêu vẻ đẹp kì dị (không hiểu tại sao phụ nữ Nhật trong các truyện của thập niên ấy cứ đẹp là phải hơi quái một tí) của Shizuko và sự tò mò về đối thủ văn học Ōe Shundei, Samukawa hứa sẽ giúp đỡ hết sức có thể, nhưng việc tìm kiếm Ōe Shundei lại không mang lại kết quả. Vào một ngày nọ, chồng Shizuko được phát hiện trong tình trạng đã tử vong, một cách bất thường.
Câu chuyện đến đây, vừa gợi cho bạn đọc văn chương nghĩ đến Hai cuốn nhật ký của Tanizaki, vừa làm bạn đọc trinh thám Việt Nam chúng ta nhớ đến Ác ý của Keigo. Nhưng không dừng lại ở đó: người kể chuyện trong cuốn sách là một nhà văn, và anh ta luôn nhấn mạnh rằng những gì anh ta viết không phải là hư cấu mà là một cuốn hồi ký về những sự kiện thực mà anh ta có thể chuyển thành tiểu thuyết trong tương lai. Ranpo miêu tả anh ta như một người hơi chậm hiểu. Điều này chắc chắn khiến độc giả cố gắng đoán trước nơi mà các manh mối sẽ dẫn dắt anh ta – nhưng cả người kể chuyện lẫn độc giả đều bị sai lầm một cách ngớ ngẩn. Ranpo đã dẫn dắt chúng ta đi sai hướng. Kẻ phạm tội cũng được cho là sử dụng những chiến thuật phản ánh một số truyện ngắn của anh nhà văn đối thủ, nhưng đây cũng là một trò nghịch giỡn cà chớn, một cái bẫy lớn, vì những các tác phẩm ấy là những gì nổi tiếng của chính ông Ranpo. Gần cuối, một thực tế hoàn toàn khác xuất hiện để giải thích tất cả. Cuối truyện, người kể chuyện bắt đầu bày tỏ một loạt nghi ngờ mới, và độc giả được để tự quyết định xem điều gì thực sự đã xảy ra. Liệu anh nhà văn kể chuyện có trong sáng như anh ta tự mô tả? Liệu cái cô vợ, rồi góa phụ, rồi tình nhân kia có sống đúng với cái gì mang bản chất cô ấy? Nhà văn Oe Shundei thực sự là ai? Tác giả Edogawa Ranpo đang cố gắng nói gì về bản thân mình?
Beast in the Shadows có sức hút đặc biệt trong toàn bộ sự nghiệp Ranpo: nó là một hố đen đúng nghĩa, nuốt trọn mọi ý định và là thời điểm Ranpo đã chạm tay được vào cái cực hạn của một ý đồ tiểu thuyết, trong mê cung của nó và triển hạn mà nó tạo ra ngay từ câu đầu tiên, với sự phá vỡ giới hạn và một Imitiato Dei (mô phỏng Thượng Đế) mà bất cứ nhà văn lớn nào cũng từng có lúc cảm thấy. Đó mới chính là đạo đức của Edogawa Ranpo: nó nằm ở việc, không đấu tranh cho bất kì điều gì, không chọn phe phái, mà là giữ được cái thiêng liêng của sự sáng tạo.
Bạch Dương
