Kiểm tra đơn hàng 
Tôi mới lên bảy, nhưng tôi hiểu rằng chính sự thật này, hơn bất cứ điều gì khác, đã khiến gia đình tôi trở nên khác biệt: chúng tôi không đến trường. Bố lo sợ rằng Chính phủ sẽ ép chúng tôi phải đi học, nhưng họ không thể, vì họ không hề biết về sự tồn tại của chúng tôi. Bốn trong số bảy đứa con của bố mẹ tôi không có giấy khai sinh. Chúng tôi không có hồ sơ y tế vì chúng tôi được sinh ra tại nhà và chưa từng gặp bác sĩ hay y tá nào. Chúng tôi không có học bạ vì chúng tôi chưa từng đặt chân vào lớp học.
Chưa bao giờ không đi học, mình không biết cảm giác thèm học là như thế nào. Tất nhiên, lớn lên đi làm cũng có cảm giác thèm học. Đôi khi. Nhưng là để ôn lại chút kỷ niệm học trò. Mình đã đọc cuốn sách này ban đầu vì thực sự muốn biết cảm giác thèm được như người khác cắp sách đến trường hình thù ra sao.
Educated của Tara Westover kể về tuổi thơ hoang dã, vi diệu và... buồn cười một cách cay đắng của chính tác giả, cho đến khi thoát thân nhờ học hành. Về xuất thân, nữ chính (và cũng là tác giả) Tara Westover sinh ra và lớn lên trong một gia đình theo survivalist (người theo chủ nghĩa sinh tồn) sùng đạo cực đoan tại một vùng núi hẻo lánh tên là Buck's Peak, thuộc bang Idaho, Mỹ.
Bố của Tara, ông Gene, tin sái cổ rằng Chính phủ bị hội Illuminati thâu tóm, trường học là nơi tẩy não, còn bác sĩ là tay sai của quỷ dữ. Thế là mấy anh em Tara sinh ra không có giấy khai sinh, không đi học, ốm đau thì tự lấy thảo dược bôi vào người.
Đỉnh cao của hoang tưởng là sự kiện Y2K (năm 2000). Ông bố tin rằng máy tính toàn cầu sẽ sập, điện đứt, thế giới chìm trong hỗn loạn và đó là Ngày Phán Xét. Cả nhà phải hì hục đóng hộp hàng nghìn hũ đào, chôn một bồn chứa cả ngàn gallon xăng dưới đất và mua cả một đống súng bắn tỉa. Đêm Giao thừa, ông bố ngồi ôm tivi dán mắt vào màn hình chờ thế giới sụp đổ. Tới 12 giờ 05 phút... tivi vẫn chạy, hai vợ chồng trên phim vẫn đang cãi nhau chuyện làm cái bánh thịt. Tara miêu tả khuôn mặt thất vọng tột cùng của ông bố lúc 1 giờ 30 sáng hôm sau, khi thấy thế giới vẫn bình yên vô sự, ổng buồn như một đứa trẻ bị cướp mất đồ chơi.
Tara và các anh trai phải làm việc trong bãi phế liệu của gia đình. Cách ông bố điều hành bãi phế liệu thực sự thách thức mọi định luật an toàn lao động: ổng lôi những mảng sắt thép nặng trịch rồi... ném thẳng tay vô tội vạ về phía các thùng chứa, mặc kệ con cái đang đứng ở đó. Khi Tara bị một ống thép văng trúng bụng ngã lăn quay, ông bố chỉ thản nhiên bảo: "Đừng lo, có Chúa và các thiên thần ở đây làm việc cùng chúng ta. Họ sẽ không để con bị thương đâu".
Quy tắc tối thượng nhà Westover: Không bao giờ đi bệnh viện. Bệnh viện là cái đinh! Khi anh trai Luke bị lửa xăng thiêu cháy rụi một mảng chân, thay vì gọi cấp cứu, Tara (lúc đó 10 tuổi) đã vội vã lôi một cái thùng rác to màu xanh (bên trong vẫn còn một con chuột chết do ông anh khác quăng vào hôm trước), xịt nước rửa qua loa, bơm nước lạnh rồi nhét chân Luke vào đó để giảm nhiệt. Sau đó, anh chàng đứng giữa sân, đầu đội nón sombrero, vai khoác chăn len, chân cắm trong thùng rác.
Bà mẹ Faye thì là một "bà mụ" kiêm pháp sư thảo dược. Về sau, bà đắc đạo đến mức dùng phương pháp “muscle testing” – tức là cứ nhắm mắt, chéo hai ngón tay vào nhau rồi tự hỏi xem bệnh nhân bị gì, hễ ngón tay kêu "tách" một cái là ra bệnh. Đỉnh điểm là khi Tara đã sang tận Anh học Cambridge và gọi điện về than thở chuyện học hành, bà mẹ phán ngay: "Một luân xa của con đang bị lệch". Khi Tara hỏi mẹ định chữa kiểu gì với khoảng cách 5000 dặm, bà mẹ tỉnh bơ: "Mẹ sẽ điều chỉnh luân xa trên người chị Audrey (ở Mỹ) rồi 'phóng' (wing) năng lượng đó sang cho con".
Rồi đi học. Vì chưa từng đi học, hành trình của Tara khi lết được vào Đại học BYU (bằng cách tự cày sách luyện thi ACT) là một chuỗi những tình huống chấn động. Ngồi trong lớp Lịch sử Nghệ thuật phương Tây, khi thấy chữ "Holocaust" (Đại thảm sát Do Thái), Tara hồn nhiên giơ tay hỏi giáo sư: "Từ này nghĩa là gì?". Cả giảng đường câm nín, giáo sư bặm môi nghĩ cô sinh viên này đang trêu đùa một cách vô học về nỗi đau nhân loại, còn Tara thì thực sự không biết gì về Thế chiến thứ 2 ngoài mấy thuyết âm mưu của bố.
Chưa hết, Tara làm các bạn cùng phòng khiếp vía vì thói quen... không dùng xà phòng rửa tay sau khi đi vệ sinh. Lý lẽ của cô rất đơn giản: "Tôi được dạy là không được tè vào tay mình". Việc uống thuốc Tây với cô cũng giống như làm phép thuật hắc ám. Lần đầu tiên bị viêm tai, được một anh bạn đưa cho 2 viên Ibuprofen màu đỏ, Tara đã bỏ tọt vào miệng với tâm thế chuẩn bị chờ xem mắt mình có rỉ máu hay lưỡi có rụng ra không (vì mẹ bảo thuốc Tây là chất độc). Phát hiện ra uống thuốc xong hết đau thật, cô kinh ngạc lắc đầu lia lịa cố tìm lại cơn đau vì không dám tin vào sự kỳ diệu của "nền y học tư bản".
Educated cho thấy sự điên rồ của một nền giáo dục gia đình cực đoan, nhưng lại được kể dưới góc nhìn tò mò, cam chịu và dần dần bừng tỉnh của cô con gái. Việc Tara lột xác từ một cô bé bốc vác phế liệu ở Idaho, lơ ngơ không biết châu Âu là quốc gia hay châu lục, vươn lên lấy bằng Tiến sĩ tại Cambridge, thực chất không phải là để trở thành vĩ nhân. Cô đi học, suy cho cùng, chỉ để thoát khỏi ông anh trai bạo lực để tự giành quyền làm chủ tâm trí mình. Gia đình là thiêng liêng, nhưng không phải vì thế mà không có những "bất ổn". Học hành là một lựa chọn, luôn luôn là như vậy, để thay đổi số phận một con người.
Trinh Nguyễn
