Kawabata: Cái Đẹp Không Phải Để Sở Hữu

Có một điều rất thú vị khi đặt Snow Country cạnh những câu chuyện tình yêu quen thuộc. Phần lớn tiểu thuyết vẫn luôn nuôi dưỡng một niềm tin rằng, nếu hai con người đủ yêu nhau, họ sẽ tìm được cách vượt qua khoảng cách để ở bên nhau; nếu một vẻ đẹp đủ lớn lao, nó xứng đáng được giữ lại bằng mọi giá. Chúng ta đã quen với những cái kết viên mãn đến mức vô thức xem việc sở hữu là đích đến cuối cùng của mọi rung động.

Thế nhưng Kawabata Yasunari lại lặng lẽ phủ nhận niềm tin ấy.

Trong Snow Country, những điều đẹp nhất chưa bao giờ thuộc về bất kỳ ai. Chúng chỉ hiện diện trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, đủ để khiến con người rung động rồi lặng lẽ trôi đi, giống như một mùa tuyết sẽ tan khi xuân đến. Điều kỳ lạ là Kawabata không khiến người đọc đau đớn vì sự mất mát ấy. Ông khiến ta nhận ra rằng, có lẽ chính vì không thể giữ lại nên cái đẹp mới trở thành cái đẹp.

Điều ấy hiện lên rõ nhất trong lần đầu Shimamura nhìn thấy Yoko. Kawabata không dành nhiều dòng để miêu tả dung mạo của cô gái, cũng không cố gắng thuyết phục người đọc rằng đây là một nhan sắc hiếm có. Ông chỉ để khuôn mặt ấy hòa lẫn vào ánh sáng phản chiếu trên ô cửa kính tàu hỏa, để con người và cảnh vật không còn ranh giới rõ ràng.

"Ánh sáng ấy lướt ngang khuôn mặt, nhưng không hề soi sáng khuôn mặt. Khi tia sáng nhỏ ấy xuyên qua đồng tử của cô gái, đôi mắt và ánh sáng hòa làm một, khiến đôi mắt trở thành một đốm lân tinh kỳ dị trên biển núi chiều."

("The light moved across the face, though not to light it up. It was a distant, cold light. As it sent its small ray through the pupil of the girl's eye, as the eye and the light were superimposed one on the other, the eye became a weirdly beautiful bit of phosphorescence on the sea of evening mountains.")

(Chương I.)

Có lẽ nếu Yoko hiện ra rõ ràng hơn, vẻ đẹp ấy sẽ chỉ dừng lại ở một gương mặt xinh đẹp. Nhưng Kawabata lại chọn cách đặt cô phía sau một lớp kính, giữa ánh sáng, bóng tối và núi rừng, để người đọc chỉ kịp nhìn thấy một ấn tượng mong manh trước khi tất cả tan biến. Chính khoảnh khắc không thể nắm bắt ấy lại trở thành hình ảnh ám ảnh nhất của cả cuốn tiểu thuyết, như thể tác giả muốn nói rằng cái đẹp không nằm ở việc nó tồn tại bao lâu, mà nằm ở cảm giác nó đang vuột khỏi tầm tay ngay khi ta vừa nhận ra nó.

Triết lý ấy không chỉ xuất hiện trong thiên nhiên mà còn len lỏi vào từng mối quan hệ giữa con người với nhau. Komako yêu Shimamura bằng tất cả sự chân thành, nhưng càng yêu, cô càng hiểu người đàn ông ấy sẽ không bao giờ thực sự thuộc về mình. Điều đáng nói là Kawabata không biến sự thật ấy thành một bi kịch dữ dội với những màn níu kéo hay oán trách. Trái lại, ông để Komako tiếp tục sống như cũ: vẫn ghi nhật ký, vẫn đọc sách, vẫn đếm từng ngày kể từ lần gặp đầu tiên, như thể việc lưu giữ ký ức quan trọng hơn việc giữ lấy một con người.

Khi Shimamura hỏi việc ghi chép ấy có ích gì, Komako chỉ đáp bằng một câu rất nhẹ: 

"Hoàn toàn vô ích."

("A waste of effort.")

(Chương II.)

Thoạt nghe, đó chỉ là lời tự giễu về một thói quen chẳng mang lại lợi ích nào. Nhưng càng đọc, tôi càng thấy câu nói ấy giống như lời thú nhận về cả cuộc đời Komako. Cô biết tình yêu này không có tương lai, biết những cuốn sổ ấy chẳng thể níu thời gian ở lại, biết mọi ký ức rồi cũng sẽ trở thành quá khứ. Thế nhưng cô vẫn viết, vẫn nhớ, vẫn yêu. Đó không phải là sự mù quáng của một người cố chấp, mà là sự bình thản của một người chấp nhận rằng có những điều đẹp đẽ không cần phải thuộc về mình mới trở nên có ý nghĩa.

Đọc đến đây, tôi chợt nhận ra Kawabata chưa bao giờ đối lập cái đẹp với sự mất mát. Ngược lại, ông xem sự hữu hạn là điều kiện để cái đẹp tồn tại. Một mùa tuyết chỉ đẹp vì rồi nó sẽ tan. Một khoảnh khắc chỉ đáng nhớ vì nó không thể lặp lại. Ngay cả tình yêu cũng trở nên sâu sắc hơn khi con người hiểu rằng mình không thể giữ người kia ở bên mãi mãi.

Có lẽ vì thế mà Snow Country luôn tạo cảm giác rất tĩnh. Các nhân vật không vùng vẫy quyết liệt trước số phận, cũng không cố biến tình yêu thành một chiến thắng. Họ để mọi thứ diễn ra tự nhiên như tuyết rơi rồi tuyết tan, như chuyến tàu đến rồi rời ga, như một cuộc gặp gỡ đã mang sẵn trong nó lời chia tay. Thứ ở lại sau cùng không phải là hạnh phúc hay đau khổ, mà là dư âm của một vẻ đẹp từng tồn tại.

Khép cuốn sách lại, tôi bỗng thấy mình đã sống quá lâu với một quan niệm rất quen thuộc: cứ yêu là phải giữ, cứ đẹp là phải có, cứ hạnh phúc là phải kéo dài càng lâu càng tốt. Có lẽ vì vậy mà chúng ta thường đau khổ trước những điều vốn dĩ không thể tránh khỏi: một mối quan hệ đổi thay, tuổi trẻ qua đi hay những con người từng rất quan trọng rồi cũng chỉ còn trong ký ức. Chúng ta tiếc nuối không chỉ vì đánh mất cái đẹp, mà còn vì luôn nghĩ rằng mình đáng lẽ phải giữ được nó.

Nhưng Kawabata dường như muốn kể một câu chuyện khác. Ông không dạy con người cách giữ lấy cái đẹp, mà dạy họ cách lặng lẽ ngắm nhìn nó trong khoảnh khắc nó hiện hữu. Đó cũng là lúc tôi hiểu vì sao Snow Country luôn được nhắc đến cùng cảm thức "mono no aware" [1]. Không phải vì cuốn sách nói nhiều về nỗi buồn, mà vì nó khiến người đọc nhận ra rằng mọi vẻ đẹp trên đời đều mang sẵn tính hữu hạn. Và cũng chính từ sự hữu hạn ấy, con người học được cách trân trọng từng cuộc gặp gỡ, từng mùa tuyết, từng ánh nhìn và từng khoảnh khắc tưởng như rất bình thường của đời sống.

Có lẽ, cái đẹp chưa bao giờ sinh ra để chúng ta sở hữu. Nó chỉ ghé qua cuộc đời mỗi người trong một khoảng thời gian rất ngắn, vừa đủ để ta rung động, rồi lặng lẽ rời đi, để lại một dư âm không thể gọi tên nhưng cũng chẳng bao giờ quên được.

Thanh Hiền

[1] "mono no aware" là cảm thức rung động trước vẻ đẹp mong manh và hữu hạn của cuộc sống. Con người biết mọi điều đẹp đẽ rồi sẽ qua đi, nhưng chính vì thế mà càng trân trọng khoảnh khắc chúng hiện hữu. Trong Snow Country, Kawabata thể hiện cảm thức ấy qua quan niệm rằng cái đẹp không phải để sở hữu, mà để lặng lẽ ngắm nhìn và ghi nhớ trước khi nó tan biến.