Những tổn thương mà thời gian không thể chữa lành

Xưa nay, người ta vẫn thường tin rằng thời gian có thể chữa lành mọi thứ. Có nghĩa là, mọi tổn thương mà ta trải qua, sẽ phai nhạt dần theo thời gian và từ từ biến mất. Thế nhưng, những nghiên cứu về tâm lý học và thần kinh học đã đưa ra một nhận định hoàn toàn trái ngược: Chúng ta hoàn toàn không thể “chạy trốn” quá khứ của chính mình, vì dù cho thời gian có làm mờ phai đi một phần ký ức, thì những nỗi đau, sự ám ảnh, bất an lẫn đau đớn vẫn trở đi trở lại dưới nhiều dạng thức khác nhau.

Đây cũng chính là luận điểm trung tâm trong cuốn The Body Keeps the Score của bác sĩ tâm thần Bessel van der Kolk - một trong những chuyên gia nghiên cứu về sang chấn (trauma) có ảnh hưởng nhất hiện nay. Thông qua nhiều thập kỷ làm việc với cựu chiến binh, nạn nhân bạo hành và người gặp sang chấn tâm lý, ông khẳng định rằng chấn thương tâm lý không biến mất chỉ vì ta cố quên đi, mà tiếp tục tồn tại dai dẳng trong phản ứng sinh tồn, trong nhịp tim, giấc ngủ, cảm xúc và cả cách con người kết nối với thế giới xung quanh.

Sang chấn không chỉ là những biến cố lớn

Khi nhắc đến sang chấn tâm lý, nhiều người thường nghĩ đến chiến tranh, tai nạn nghiêm trọng hay những biến cố cực đoan. Nhưng như Bessel van der Kolk phân tích, phần lớn sang chấn trong đời sống hiện đại lại đến từ những tai nạn âm thầm và khó lường hơn rất nhiều.

Những trải nghiệm ấy đôi khi không đủ nghiêm trọng để xã hội công nhận là tổn thương. Tuy nhiên với hệ thần kinh của con người, việc phải sống quá lâu trong cảm giác bất an cũng đủ tạo ra những thay đổi sâu sắc.

“Cơ thể con người được thiết kế để phản ứng với nguy hiểm trong ngắn hạn," Kolk viết, "không phải để chịu đựng căng thẳng liên tục suốt nhiều năm.” Khi trạng thái cảnh giác kéo dài quá lâu, hệ thần kinh bắt đầu mất khả năng quay trở lại cảm giác an toàn vốn có. Đây là lý do nhiều người dù cuộc sống bề ngoài thoạt trông rất đỗi ổn định, chu toàn, nhưng bên trong vẫn luôn cảm thấy bất an, khó thư giãn hoặc mệt mỏi, chán chường. 

Theo giải thích của tác giả, khi con người trải qua sang chấn, não bộ sẽ ưu tiên chế độ sinh tồn. Hormone căng thẳng tăng cao, nhịp tim thay đổi, cơ thể liên tục chuẩn bị cho nguy hiểm dù mối đe dọa thực tế có thể đã kết thúc từ rất lâu.

Chính vì vậy, nhiều phản ứng tưởng như xuất phát từ tính nhạy cảm quá mức, thực chất lại là cơ chế phòng vệ của cơ thể trước tổn thương tiềm tàng. Điều này cũng rất dễ hiểu khi ta vẫn thường cảm thấy khó tin tưởng một người đã từng làm ta tổn thương. 

Không chỉ dừng lại ở cấp độ cá nhân

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của The Body Keeps the Score là cuốn sách không xem Sang chấn chỉ là vấn đề cá nhân. Ngược lại, nó đặt câu hỏi về chính môi trường sống mà con người hiện đại đang tồn tại.

Ngày nay, xã hội liên tục thúc đẩy năng suất, cạnh tranh và thành công. Con người được khuyến khích phải mạnh mẽ, phải kiểm soát cảm xúc, phải tiếp tục tiến về phía trước dù kiệt sức đến đâu. Nghỉ ngơi đôi khi bị xem là lười biếng, còn việc luôn bận rộn lại trở thành thước đo giá trị bản thân.

Trong một môi trường như vậy, rất nhiều người sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài mà không nhận ra. Họ quen với việc  ngủ không đủ, luôn cảm thấy áp lực, khó tập trung, mất kết nối với cảm xúc, hoặc cảm thấy trống rỗng dù cuộc sống vẫn ổn định, “đâu ra đấy”. 

Suy nghĩ tích cực thôi là chưa đủ

Trong nhiều năm, sức khỏe tinh thần thường được nhìn nhận như vấn đề của tư duy. Người ta tin rằng chỉ cần suy nghĩ tích cực hơn hoặc cố gắng mạnh mẽ hơn là đủ để vượt qua tổn thương. Nhưng Sang chấn không chỉ nằm ở nhận thức, nó còn nằm trong hệ thần kinh và phản ứng cơ thể.

Chính vì vậy, tác giả cho rằng quá trình hồi phục cần đi qua cả cảm xúc lẫn cơ thể cần học cách cảm nhận sự an toàn, xây dựng những kết nối chân thật, cho phép bản thân nghỉ ngơi và dần quay lại trạng thái cân bằng tự nhiên.

Theo đó, chữa lành không phải chối bỏ hãy lãng quên quá khứ, mà là giúp cơ thể không còn phải sống trong trạng thái sinh tồn liên tục. Đó cũng là lý do nhiều phương pháp như thiền, yoga, hít thở, vận động hay trị liệu nghệ thuật được nhắc đến trong sách như một liệu pháp chữa lành hữu hiệu. Trong một xã hội mà con người ngày càng quen với áp lực, cô đơn và mất kết nối cảm xúc, sức khỏe tinh thần không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn phản ánh cách con người đang sống, làm việc và đối xử với chính mình mỗi ngày. 

Và có lẽ, bước đầu tiên của việc chữa lành, là thừa nhận rằng cơ thể đã phải chịu đựng nhiều tổn thương hơn ta nghĩ.

Tác giả: Gia Hân

Ảnh minh họa: © Marvin Koner / Getty Images