Kiểm tra đơn hàng 
Don Delillo được biết đến với Tạp Âm Trắng (White Noise) nhưng cũng vô cùng tài năng trong dòng tiểu thuyết hình sự. Đó là thời kỳ các nhà văn trinh thám thực sự tham gia và chứng kiến các quá trình lịch sử, có những người được đào tạo bài bản về gián điệp - như Le Carré, một tình báo Anh, hay xa hơn, Dashiell Hammett từng làm thám tử. Libra của Don Delillo mở ra chủ đề về những năm 1960 rất sinh động, y hệt như thập niên 1920 của Fitzgerald, Kafka, Witkiewicz, Robert Graves… của thế giới thực lẫn thế giới văn chương - nhiều khi được coi là thập niên cuối cùng còn sản sinh ra những thiên tài trác tuyệt theo lề lối văn chương cũ, chưa có phong trào hậu hiện đại, những năm được miêu tả như Carlos Fuentes trong Diana (cuốn tiểu thuyết nhiều tính cách tự truyện về cuộc đời phong lưu của Fuentes) như sau:
“Thập niên 1960 đang đi đến hồi kết và thập niên 1970 đang bắt đầu, hay thập niên 1960 đòi thêm một năm nữa, một cơn hấp hối cuối cùng của tiệc tùng và tội ác, nổi loạn, cho cái thập niên đầy ắp những sự kiện lớn lao, hữu hình lẫn vô hình, gan ruột và giấc mơ, ký ức, máu và passion: Martin Luther King, những vụ hành thích Kennedy và tháng Năm 1968 ở Paris, đại hội Chicago và sự kiện ở Quảng trường Tlatelolco, Marilyn Monroe qua đời? Một thập niên dường như được lập trình cho truyền hình, để lấp đầy những khoảng trống lịch phát sóng trên những màn hình TV nhưng lại tạo ra cơn nín thở, biến những phép màu thành tầm thường, biến con tem điện tử nhỏ bé miếng cơm hằng ngày của chúng ta, biến cái được mong đợi thành cái bất ngờ, biến bản sao của thực tại mà đỉnh cao là, ngay cả trước khi thập niên 1970 bắt đầu, bước chân đầu tiên của loài người trên mặt trăng. Mối nghi hoặc tức thời của chúng ta: phải chăng chuyến bay lên mặt trăng được quay trong một trường quay truyền hình? Nỗi vỡ mộng tức thời của chúng ta: liệu mặt trăng có thể tiếp tục là nàng Diana thơ mộng của chúng ta sau khi một gã để lại dấu uế của mình trên đó?”
Đây cũng là thập niên rực rỡ của văn chương Nhật Bản hiện đại, Kenzaburo Oe bắt đầu toả sáng với cuốn tiểu thuyết xúc động về người con trai dị tật của ông và chuẩn bị thay thế ngai vàng của Yukio Mishima - người sẽ tuẫn tiết theo nghi thức võ sĩ đạo vào năm 1970. Ở Việt Nam, đó là những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, với thất bại của người Mỹ, sự kiện được toàn thế giới theo dõi.
Sự kiện ám thích Kennedy tại Dealey Plaza vào ngày 22 tháng 11 năm 1963 là chủ đề chính của Libra của Don Delillo. Cuốn tiểu thuyết không nói rõ phần nào là hư cấu, phần nào là tài liệu thực. Nhưng một nhóm cựu sĩ quan tình báo CIA bất mãn sau thất bại Vịnh Con Heo (dẫn đầu là Win Everett) toan tính dàn dựng một vụ mưu sát - với ý định chỉ là bắn trượt - nhằm đổ vấy cho tình báo Cuba của ngài Fidel Castro, nhằm kích động Washington. Thế là họ kiếm ngay ra một “vật thế thần", họ lại bắt gặp Lee Harvey Oswald - một thanh niên trôi dạt, mang mặc cảm bị gạt ra rìa xã hội, tự nhốt mình trong những căn phòng chật chội với súng trường và nỗi thèm khát được hòa vào dòng chảy định mệnh của lịch sử.
Lee ở chương đầu được tả là hay “playing the hook” nghĩa là trốn học, bị đưa hẳn ra tòa vì trốn học. Lee ở với mẹ, Maguerite, người phụ nữ mực thước đánh đổi tất cả cho con mình. Tuổi thơ của y là những lần chuyển đến các căn hộ thuê mỗi lúc một nghèo nàn hơn, phòng trọ chật chội, ẩm thấp từ Bronx đến New Orleans. Và bà vẫn bao bọc Lee đến tận khi bao nhiêu chuyện lớn xảy ra.
Dưới đây là phần Introduction của tác giả Don Delillo - người luôn nằm trong các shortlist Nobel Văn chương - về cuốn tiểu thuyết Libra. Bản Introduction không có trong bản in mới đây, có lẽ do hơi thừa thông tin.
LỜI GIỚI THIỆU: VỤ ÁM THÍCH
Một số câu chuyện chẳng bao giờ kết thúc. Ngay cả trong thời chúng ta, trong tầm nhìn của lịch sử đang sống, trong sự tức thời được phục hồi của phim và băng video, vẫn có những câu chuyện chờ được hoàn tất, mở ra cho sức đẩy của phân tích đẫm lý tính và suy đoán ám ảnh. Những câu chuyện ấy, một số trong đó, cũng trải qua một kiểu ngưng tụ, thấm vào kết cấu của đời sống thường nhật, khó tách rời khỏi mười ngàn kích thích nhỏ nhặt định hình một ngày thường lệ của tĩnh điện thị giác và thính giác được xử lý bởi bộ não người tiêu dùng đã chai sạn.
Có một video game bạn có thể chơi, trong đó bạn nhập vào vị trí và điểm nhìn của Lee Harvey Oswald đang nhìn ra Dealey Plaza khi đoàn xe tổng thống lăn bánh ngang qua. Trò chơi được phát hành vào dịp kỷ niệm bốn mươi mốt năm ngày ám sát bởi một công ty có trụ sở tại Scotland. Nó thách thức bạn tái tạo ba phát súng bắn vào xe tổng thống từ cửa sổ tầng sáu của kho sách nơi Oswald làm việc. Nếu bạn làm được điều này chính xác hơn bất kỳ ai khác, về quỹ đạo và thời điểm, bạn có thể thắng một trăm ngàn đô-la. Bắn nhầm vào Đệ nhất Phu nhân thì thấy điểm bị trừ.
Có một kiểu áo thun bạn có thể mặc in hình Oswald, bị Jack Ruby bắn trọng thương, mắt nhắm, miệng méo mở, một biểu tượng của con người trong đau đớn, chỉ có điều nỗi đau trong trường hợp này là rock 'n' roll thuần túy. Ruby đang vung một cây guitar, không phải súng lục, và viên thám tử ở đầu kia khung hình, trong bộ vest nhạt và chiếc Stetson cùng tông, cũng bị trói vào một cây guitar, và ngay chính giữa sân khấu là hình tượng huyền thoại của Oswald, đang gào lên tình yêu buồn bã và rách rưới của mình vào một chiếc micro cầm tay.
Qua nhiều năm, nhiều chủ đề đã phát triển quanh vụ việc Tổng thống Kennedy. Chúng liên quan đến những khúc quanh cốt truyện, động cơ phức tạp, những giả thuyết ngớ ngẩn, các quốc gia nước ngoài, các cơ quan tình báo nội địa, các tổ chức tội phạm, các cục thực thi pháp luật và một cảm giác về sự thao túng bí mật của lịch sử.
Có phải còn một điều gì khác đang chực chờ bên bờ vực của sự khải lộ, một thực tại cứng rắn, rõ ràng, có thể chứng minh, một thực tại chỉ về Oswald như kẻ bắn súng đơn độc hoặc về sự hiện diện của một tay bắn thứ hai tại Dealey Plaza ngày hôm ấy, khi đoàn xe tiến xuống phố Elm?
Câu hỏi này gợi ra chủ đề cuối cùng, đó là công nghệ hiện đại.
Công nghệ có xu hướng đại diện cho một sức đẩy về phía tương lai, một lời hứa tăng tốc về các hệ thống và mạng lưới được tinh chỉnh vi mô, những cuộc thăm dò sâu hơn vào cách chúng ta sống và suy nghĩ. Công nghệ đòi tương lai thay mặt chúng ta. Nó cũng có khả năng đòi lại quá khứ - cụ thể, trong trường hợp này, một khoảnh khắc đơn lẻ khó nắm bắt bị mắc kẹt trong các rãnh của một cuộn băng dictaphone cũ.
Đã có nhiều thập kỷ phân tích ảnh, thử nghiệm đạn đạo và các hình thức điều tra pháp y khác. Ngày nay, đang trong quá trình hoàn thiện, có một thiết bị quét kỹ thuật số có thể cuối cùng trả lời một câu hỏi trọng tâm vẫn còn lơ lửng trên chiếc limousine vấy máu. Thiết bị này sẽ vẽ bản đồ những âm thanh được ghi lại, một cách tình cờ, qua một micro mở trên một chiếc xe mô-tô cảnh sát, được cho là vào lúc các phát súng được bắn. Những âm thanh này được truyền đi, tức thời, đến một phòng điều khiển tại trụ sở cảnh sát Dallas, nơi mọi liên lạc vô tuyến đều được ghi lại theo thường lệ.
Đây là bản ghi âm duy nhất được biết đến trong những khoảnh khắc then chốt ấy. Nhiều năm trôi qua trước khi cuộn băng được phát hiện và sau đó được phân tích bởi các chuyên gia âm học. Hai cuộc điều tra đưa ra kết quả trái ngược nhau. Nhưng những phát hiện này được công bố vào năm 1979 và 1982. Nay đã có những công nghệ mới, những kỳ vọng cao hơn. Khi thiết bị quét đi vào hoạt động, các nhà khoa học tin rằng họ sẽ có thể tạo ra một hình ảnh kỹ thuật số rõ ràng về những âm thanh được ghi lại trên cuộn băng cũ. Họ sẽ tách biệt tiếng súng khỏi tiếng ồn ngoại lai và những giọng nói từ xa. Rồi thì, có lẽ, sẽ có câu trả lời. Ba phát súng, Oswald hành động một mình. Bốn phát súng, có một tay bắn khác.
Trong Libra (Thiên Bình), kìa ông ta, tay bắn thứ hai, một người đàn ông có tên, có mặt, có quốc tịch. Đây là cách lịch sử bị mất tích trở thành dệt tự do của hư cấu. Ông ta đứng sau hàng rào cọc trên gò cỏ, vũ khí trong tay, nhìn chiếc limousine tiến lại. Ông ta không phải là câu trả lời cho câu hỏi mà các nhà điều tra, nhà khoa học, sử gia, quan chức chính phủ và vô số người khác đã hỏi suốt bao thập kỷ. Ông ta chỉ đơn giản là người đàn ông đứng trong khoảng trống.
Cách đây vài năm, tôi nhận được một lá thư từ một biên tập viên báo hỏi liệu tôi có hứng thú viết một bài luận về những kẻ ám sát người Mỹ không. Tên của Oswald được ghi trong thư, tên riêng của ông ta viết là L-e-i-g-h. Tôi nhìn chằm chằm xuống trang giấy một lúc, hấp thụ tác động. Lỗi ấy đã thay đổi mọi thứ. Tôi hình dung gã này, Leigh Oswald, mảnh khảnh và cân đối - xịt tóc để có độ bóng lâu dài và kiểm soát cả ngày. Gã muốn trở thành diễn viên hoặc người mẫu. Gã chuyển đến New York và ghi danh vào lớp diễn xuất, bưng bàn để trả tiền thuê nhà và để cho phép thỉnh thoảng có một cuộc vui nhỏ ở Bloomingdale's. Lịch sử xoay chuyển trên một cái tên viết sai chính tả.
Cũng lặp lại chính mình như nghệ thuật trình diễn: nhóm nghệ thuật Ant Farm đã tái hiện cảnh tượng đoàn xe tổng thống tại Dallas vào một ngày hè năm 1975. Hai thành viên của nhóm đóng vai hai vợ chồng Kennedy, cả hai đều là đàn ông, một người ăn mặc giả nữ. Khách du lịch bắt đầu tụ tập với số lượng ngày càng đông khi chuyến xe limousine xuống phố Elm được lặp lại hai mươi lần trong ngày. Tập thể có đội quay phim và video riêng, và khách du lịch có máy ảnh Instamatic của riêng họ. Không có tiếng súng mô phỏng, không có ai đóng vai Oswald. Nhưng một số người, khi xem, đã khóc khi vị tổng thống trong màn trình diễn đột ngột ngã vật ra ở ghế sau, chịu một cái chết hình ảnh. Ant Farm đang tái tạo một sự kiện truyền thông, không phải một vụ bắn. Họ, thực chất, đang dàn dựng lại bộ phim Zapruder, thước phim gia đình gốc về vụ bắn. Phiên bản của họ, mang tên The Eternal Frame (Khung Hình Vĩnh Cửu), là một hành động siêu thực rùng rợn, với những ý nghĩa tích tụ từng phút trong một túi nhựa khổng lồ đựng hào quang
Sức mạnh khủng khiếp của lịch sử, đôi khi ngẫu nhiên, thường không có logic hay giải pháp, có thể sản sinh một tác phẩm hư cấu dựa vào hiệu quả của nó trên cấu trúc và mô thức, trên sự tháo gỡ chi tiết một nỗi bối rối hay lo âu cũ, một sự nhầm lẫn còn đọng lại đâu đó, trong ba chiều, nơi máu đặc và thật nhưng những phát súng có thể không đếm được.
Một ngày nọ, sau khi bài viết này được viết ra nhưng có lẽ trước khi nó xuất hiện, các nhà vật lý hạt tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Berkeley sẽ hoàn tất công việc trên máy quét kỹ thuật số của họ và chuẩn bị trích xuất một tín hiệu từ những rãnh bất đối xứng của vật thể được biết đến với tên Dictabelt số 10.
Rồi thì, có lẽ, sẽ có một con số để gắn vào chuỗi tiếng súng.
Ba hay bốn - hay sẽ là năm? Con số mới nhất này được đưa ra nhờ một nghiên cứu âm học thực hiện năm 2001.
Liệu có con số nào có thể là dứt khoát?
Công nghệ, về bản chất, trong tương lai rực rỡ của nó, kết hợp một ý chí vượt qua những tiến bộ của năm, tuần, phút trước đó. Phân tích dạng sóng, kính hiển vi confocal, bản sao kỹ thuật số. Bao lâu nữa thì một công nghệ nhường chỗ cho một công nghệ khác? Và cuối cùng, sự thật trong vấn đề này nằm ở đâu? Liệu một vài âm thanh rải rác trong một bối cảnh ngoài trời đông đúc vào một ngày năm 1963 có thể được phục hồi từ một cuộn băng dictaphone cũ hỏng, với các rãnh rộng 75 micron, sâu năm micron? Phục hồi, sao chép, giải mã. Chúng ta muốn tin rằng chúng có thể. Một nhân vật trong tiểu thuyết khẳng định rằng sự thật là những thứ giòn. Ông ta khẳng định rằng quá khứ đang thay đổi ngay cả khi ông ta ngồi và nghĩ về nó. Nhưng chúng ta muốn tin rằng chúng ta đang xử lý khoa học, không phải siêu hình học. Chúng ta cũng đang xử lý con người, tất nhiên, những người trong bóng tối của một sự kiện sử thi đã tạo ra tranh cãi gay gắt, những phát hiện khoa học trái ngược và những cuộc tranh luận bất tận của những người ủng hộ phiên bản này hay phiên bản khác của sự thật.
Có thể hình dung một nỗ lực không đưa ra câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi về những phát súng.
Có thể hình dung một câu trả lời rõ ràng theo sau là một loạt phản đối gay gắt được thông tin, hoặc những phản đối ngụy biện, hoặc những phản đối ném từ giới hạn xa xôi của cơn mê sảng.
Những quan điểm đối lập có thể sẽ được định nghĩa, như mọi khi, không chỉ về mặt chính trị của vụ án mà còn trong những giới hạn được cho là nghiêm ngặt hơn của điều tra khoa học.
Hãy nhìn thấy sự thật và biết nó, nếu bạn có thể.
Một diễn viên đầy tham vọng đương thời, không phải Leigh mà có lẽ là Harv, chuyển từ New York về Dallas và chẳng bao lâu thấy mình đang phục vụ đồ uống cho các giám đốc điều hành công ty trên tầng cao nhất của Kho Sách Trường Học cũ, cách một tầng trên chỗ ẩn nấp của tay bắn tỉa. Đây là những gì diễn ra hiện nay trên tầng bảy, trong một phòng trưng bày nghệ thuật và nhiếp ảnh. Những bữa tối ngồi cho hai mươi người, tiệc chiêu đãi cho hai trăm người. Khách có thể lang thang xuống tầng sáu và xem các hiện vật bảo tàng của ngày 22 tháng 11. Cách đây vài năm, tại một triển lãm Warhol trưng bày những bức in lụa Jacqueline Kennedy, giám đốc bảo tàng nói: "Warhol có phải là một nghệ sĩ vĩ đại không? Tác phẩm này có thuộc về đây không? Nó giống như hỏi liệu ba hay bốn phát súng đã được bắn vào Kennedy. Đó là những câu hỏi lớn."
Vào mùa hè năm 2004, tại New York, Nhà hát Rối Tiệp-Âu Mỹ đã dâng hiến một vở diễn mang tên The Life and Times of Lee Harvey Oswald (Cuộc Đời và Thời Đại của Lee Harvey Oswald). Tôi không biết về vở diễn này cho đến khi đợt công diễn kết thúc, và vì thế tôi không biết điều bí ẩn bền vững đã được giải quyết như thế nào, ba phát súng hay bốn, hoặc có lẽ năm, trong thế giới phản xạ tức thời của những con rối bị giật dây.
Don DeLillo, 2005
TỪ LINH dịch
