Kiểm tra đơn hàng 
Vào thế kỷ mười sáu, khi mọi người đều cho rằng các thi sĩ (từ này khi ấy dùng để chỉ mọi nhà văn viết hư cấu) phải "làm vui lòng và giáo huấn", Tasso đã đưa ra một sự phân định đắt giá. Ông nói rằng thi sĩ, với tư cách là một thi sĩ, chỉ bận tâm duy nhất đến việc làm vui lòng độc giả. Nhưng rồi mọi thi sĩ cũng đồng thời là một con người và một công dân; dưới tư cách đó, ông ta phải, và sẽ khao khát, làm cho tác phẩm của mình mang tính giáo dục cũng như mang lại niềm vui.
Giờ đây, tôi không muốn bám quá sát vào những quan niệm thời Phục hưng về "làm vui lòng" và "giáo huấn". Trước khi có thể chấp nhận một trong hai thuật ngữ này, ta có lẽ cần phải định nghĩa lại chúng nhiều đến mức phần còn sót lại cuối cùng sẽ chẳng đáng để giữ. Điều duy nhất tôi muốn sử dụng là sự phân định giữa tác giả với tư cách là tác giả, và tác giả với tư cách là con người, công dân, hay một tín đồ Cơ đốc. Đối với tôi, điều này có nghĩa là thường có hai lý do để viết một tác phẩm hư cấu, có thể tạm gọi là lý do của Tác giả (Author) và lý do của Con người (Man). Nếu chỉ có một trong hai yếu tố này hiện diện, thì theo như tôi thấy, cuốn sách sẽ không được viết ra. Nếu thiếu yếu tố thứ nhất, cuốn sách không thể ra đời; nếu thiếu yếu tố thứ hai, cuốn sách không nên được viết ra.
Trong tâm trí Tác giả, thi thoảng lại sủi bọt lên những chất liệu cho một câu chuyện. Với tôi, nó luôn luôn bắt đầu bằng những hình ảnh trong đầu. Sự lên men này sẽ chẳng dẫn tới đâu nếu nó không đi kèm với khao khát về một Thể thức (Form): thơ hay văn xuôi, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản, hay bất cứ thứ gì. Khi hai điều này khớp lại với nhau, bạn có trọn vẹn sự thôi thúc của Tác giả. Giờ đây, nó là một thứ cào cấu bên trong ông hòng thoát ra ngoài. Ông khao khát được nhìn thấy thứ chất liệu sủi bọt kia tuôn chảy vào Thể thức ấy, giống hệt như một bà nội trợ khao khát nhìn thấy mẻ mứt mới rót vào chiếc hũ sạch tinh tươm. Nó vòi vĩnh ông cả ngày dài và cản trở công việc, giấc ngủ cũng như những bữa ăn của ông. Cảm giác ấy hệt như đang yêu vậy.
Trong khi Tác giả đang ở trạng thái này, Con người, dĩ nhiên, sẽ phải soi xét cuốn sách dự kiến từ một góc nhìn hoàn toàn khác. Ông sẽ tự hỏi việc thỏa mãn sự thôi thúc này sẽ ăn khớp ra sao với tất thảy những điều khác mà ông muốn, và những điều ông phải làm hoặc trở thành. Có lẽ toàn bộ ý tưởng này quá đỗi phù phiếm và vặt vãnh (từ góc nhìn của Con người, chứ không phải của Tác giả) để biện minh cho thời gian và công sức phải bỏ ra. Có lẽ nó sẽ chẳng mang lại chút bài học nào khi hoàn thành. Hoặc giả như (đến lúc này thì Tác giả phấn chấn hẳn lên) nó có vẻ "tốt", không chỉ theo nghĩa văn chương thuần túy, mà là "tốt" về mọi mặt.
Nghe có vẻ khá phức tạp nhưng thực ra nó rất giống với những gì xảy ra trong các khía cạnh khác của đời sống. Bạn bị thu hút bởi một cô gái; nhưng liệu cô ấy có phải là kiểu người mà bạn sẽ thấy sáng suốt, hay đúng đắn, để kết hôn cùng? Bạn muốn ăn tôm hùm cho bữa trưa; nhưng liệu nó có hợp với bụng dạ bạn không, và có tội lỗi không khi vung ngần ấy tiền cho một bữa ăn? Sự thôi thúc của Tác giả là một niềm khao khát (nó rất giống một cơn ngứa ngáy), và dĩ nhiên, giống như mọi niềm khao khát khác, cần phải được soi xét bởi toàn bộ Con người.
Giờ hãy để tôi áp dụng điều này vào chính những câu chuyện cổ tích của mình. Một số người có vẻ nghĩ rằng tôi đã bắt đầu bằng cách tự hỏi làm thế nào để truyền tải đôi điều về Cơ đốc giáo cho lũ trẻ; rồi chọn truyện cổ tích như một công cụ; sau đó thu thập thông tin về tâm lý học trẻ em và quyết định xem mình sẽ viết cho nhóm tuổi nào; rồi lập ra một danh sách các chân lý cơ bản của Cơ đốc giáo và đẽo gọt ra những "phúng dụ" để nhào nặn chúng vào. Tất cả những điều này chỉ là chuyện hoang đường. Tôi không thể nào viết theo cách đó được. Mọi thứ bắt đầu bằng những hình ảnh; một thần rừng che ô, một nữ hoàng trên chiếc xe trượt tuyết, một con sư tử uy nghi. Ban đầu, thậm chí chẳng có chút yếu tố Cơ đốc giáo nào trong chúng; yếu tố đó tự nó len lỏi vào. Nó là một phần của quá trình sủi bọt.
Rồi đến Thể thức. Khi những hình ảnh này tự sắp xếp thành các sự kiện (tức là, trở thành một câu chuyện), chúng dường như không đòi hỏi tuyến tình cảm lãng mạn hay sự phân tích tâm lý tỉ mỉ. Mà Thể thức gạt bỏ được những thứ này chính là truyện cổ tích. Và ngay khoảnh khắc nghĩ đến điều đó, tôi đã phải lòng bản thân Thể thức này: sự súc tích của nó, những hạn chế nghiêm ngặt trong việc miêu tả, tính truyền thống linh hoạt, và sự thù địch không khoan nhượng của nó đối với mọi sự phân tích, dông dài, triết lý, và những "lời sáo rỗng". Giờ đây tôi đã say mê nó. Ngay cả những giới hạn về từ vựng của nó cũng trở thành một sức hút; giống như độ cứng của tảng đá làm hài lòng nhà điêu khắc hay độ khó của thể thơ sonnet làm say đắm người làm thơ.
Đứng về phía đó (với tư cách là Tác giả), tôi viết truyện cổ tích bởi lẽ truyện cổ tích dường như là Thể thức lý tưởng cho những gì tôi cần phải nói.
Rồi dĩ nhiên, phần Con người trong tôi bắt đầu lên tiếng. Tôi nghĩ mình đã nhìn thấy cách những câu chuyện kiểu này có thể lẻn qua một sự ức chế nhất định, thứ từng làm tê liệt phần lớn đời sống tôn giáo của chính tôi thời thơ ấu. Tại sao người ta lại thấy thật khó để cảm nhận như những gì mình được bảo là phải cảm nhận về Chúa hay về những nỗi đau của Đấng Chí Tôn? Tôi cho rằng lý do chính là vì người ta bị bảo rằng họ phải làm thế. Nghĩa vụ phải cảm nhận có thể đóng băng mọi cảm xúc. Và bản thân sự tôn kính cũng gây hại. Toàn bộ chủ đề này luôn gắn liền với những giọng nói thì thầm hạ thấp; gần như thể nó là một vấn đề y khoa. Nhưng giả sử bằng cách ném tất thảy những thứ này vào một thế giới tưởng tượng, tước bỏ khỏi chúng những tấm kính màu và những liên tưởng về trường học ngày Chúa nhật, người ta có thể khiến chúng lần đầu tiên hiện ra trong sức mạnh thực sự của chúng thì sao? Chẳng phải người ta có thể lẻn qua những con rồng canh giữ đó sao? Tôi nghĩ là có thể.
Đó là động cơ của Con người. Nhưng dĩ nhiên ông ta đã chẳng thể làm được gì nếu Tác giả chưa sôi sục từ trước đó.
Bạn sẽ nhận ra rằng từ đầu đến cuối tôi luôn nói về truyện cổ tích, chứ không phải 'truyện thiếu nhi'. Giáo sư J. R. R. Tolkien trong Chúa tể những chiếc nhẫn (Lord of the Rings) đã chỉ ra rằng mối liên hệ giữa truyện cổ tích và trẻ em không hề khăng khít như các nhà xuất bản và các nhà giáo dục vẫn tưởng. Nhiều đứa trẻ không thích chúng và nhiều người lớn lại thích. Sự thật là, như ông nói, hiện nay chúng bị gắn liền với trẻ em bởi lẽ chúng đã lỗi thời với người lớn; thực tế là chúng đã lui vào phòng trẻ giống như cách những món đồ nội thất cũ kỹ bị tống vào đó, không phải vì lũ trẻ bắt đầu thích chúng mà vì người lớn đã thôi không còn thích chúng nữa.
Do đó, tôi viết 'cho trẻ em' chỉ theo nghĩa là tôi gạt bỏ những gì tôi nghĩ chúng sẽ không thích hoặc không hiểu; chứ không phải theo nghĩa tôi chủ ý viết ra những thứ thấp kém hơn sự chú tâm của người lớn. Dĩ nhiên tôi có thể đã lầm, nhưng ít nhất nguyên tắc này giúp người ta tránh được thái độ kẻ cả. Tôi không bao giờ viết hạ mình xuống với bất kỳ ai; và dù dư luận có lên án hay bênh vực tác phẩm của tôi, thì ý kiến của riêng tôi chắc chắn là: một cuốn sách chỉ đáng đọc thời thơ ấu thì ngay cả lúc đó nó cũng chẳng đáng để đọc. Những sự ức chế mà tôi hy vọng những câu chuyện của mình có thể vượt qua trong tâm trí một đứa trẻ cũng có thể tồn tại trong tâm trí một người lớn, và có lẽ cũng có thể bị vượt qua bằng cùng một phương cách ấy.
Thể thức Kỳ ảo (Fantastic) hay Thần thoại (Mythical) là một Thể thức luôn cởi mở ở mọi độ tuổi đối với một vài độc giả; và đối với những người khác, thì chẳng bao giờ. Ở mọi lứa tuổi, nếu nó được tác giả vận dụng khéo léo và gặp đúng độc giả, nó sở hữu cùng một quyền năng: khái quát hóa mà vẫn giữ được tính cụ thể, trình bày dưới hình thức hữu hình không chỉ các khái niệm hay thậm chí là các trải nghiệm mà là toàn bộ các tầng lớp trải nghiệm, và rũ bỏ đi những thứ không liên quan. Nhưng ở thời khắc rực rỡ nhất, nó còn có thể làm được nhiều hơn thế; nó có thể mang đến cho chúng ta những trải nghiệm ta chưa từng có, và do đó, thay vì 'bình phẩm về cuộc đời', nó có thể đắp bồi thêm cho cuộc đời. Dĩ nhiên, tôi đang nói về bản chất của chính thể thức này, chứ không phải những nỗ lực của riêng tôi trong đó.
'Đồ trẻ con', thật nực cười! Lẽ nào tôi phải tỏ thái độ bề trên với giấc ngủ chỉ vì lũ trẻ ngủ rất say? Hay với mật ong chỉ vì lũ trẻ thích nó?
Nhất Giang dịch từ tiếng Anh
