Kiểm tra đơn hàng 
Bài phát biểu của Margaret Atwood tại Đại học Toronto (1983)
Dĩ nhiên là tôi vô cùng sung sướng khi có mặt ở đây hôm nay trong vai trò của một nhân vật làm cảnh cho buổi lễ. Có một niềm thỏa mãn lớn hơn bình thường khi nhận được tấm bằng danh dự từ chính ngôi trường từng góp phần nhào nặn cái tâm trí non nớt và ngu ngơ thuở nào của mình thành một thứ mang vẻ hào nhoáng khá đáng ngờ như ngày hôm nay; nơi các giáo sư đã phải chịu đựng biết bao bài luận trễ hạn, và phải vật vã đánh vần chữ viết tay của mình, thứ mà lời khen tử tế nhất từng nhận được chỉ là "thú vị"; nơi mà người ta đã thi trượt môn tiếng Anglo-Saxon và không hiểu sao lại bỏ lỡ hoàn toàn môn Thư mục học, một sai lầm nghiêm trọng mà tôi tin là chẳng ai có mặt ở đây hôm nay mắc phải; và là nơi người ta đã phải trải qua những nỗi thống khổ tột cùng không chỉ về tâm hồn mà còn cả thể xác, thứ mà sau này được truy ra là do nốc quá nhiều cà phê dưới tầng hầm của tòa nhà Wymilwood.
Chính nhờ Victoria College mà tôi có thể đổ lỗi cho việc Bell Canada, Nhà xuất bản Đại học Oxford và McClelland and Stewart đồng loạt từ chối nhận tôi vào làm trong mùa hè năm '63, với lý do là a) tôi thừa trình độ và b) tôi không biết đánh máy, từ đó ném tôi vào cái trạng thái thất nghiệp, lo âu và trầm cảm mang tầm vóc vũ trụ, thứ mà ai cũng biết là điều kiện tiên quyết không thể thiếu đối với các tiểu thuyết gia và nhà thơ, dẫu cho chưa từng có ai đòi hỏi điều tương tự đối với các nhà địa chất học, nha sĩ hay kế toán viên công chứng. Cũng chính nhờ Victoria College, hiện thân qua bóng dáng của thầy Northrop Frye, mà tôi đã không bỏ trốn sang Anh để làm cô hầu bàn, sống trong một căn gác xép tồi tàn, viết kiệt tác và mắc bệnh lao. Thầy nghĩ rằng tôi có lẽ sẽ có nhiều thời gian rảnh rỗi hơn để sáng tác nếu tôi trốn đến Boston, sống trong trạng thái lơ mơ đờ đẫn, cặm cụi viết cước chú và bị những cơn hoảng loạn âu lo hành hạ, nghĩa là, nếu tôi học lên Cao học, và thầy đã đúng. Vậy nên, vì tất cả những đặc ân mà Trường Cũ đã ban tặng cho tôi, nơi họ dạy tôi rằng sự thật sẽ giải phóng tôi nhưng lại quên mất không cảnh báo tôi về những rắc rối mà tôi sẽ gặp phải khi cố gắng nói ra sự thật ấy - tôi vẫn giữ một lòng biết ơn sâu sắc.
Nhưng cái gì cũng có giá của nó. Ngay sau khi vừa viết vội một lời hồi đáp duyên dáng cho bức thư mời tôi có mặt ở đây hôm nay, tôi bắt đầu nhận ra sự đắt đỏ vô lý của những gì người ta đang kỳ vọng ở mình. Tôi sẽ phải nghĩ ra một điều gì đó để nói, "Bạn có thể không thay đổi được thực tại, nhưng bạn có thể thay đổi thái độ của mình đối với nó, và điều này, thật nghịch lý, lại làm thay đổi thực tại. Hãy thử và tự mình xem sao," với một lứa sinh viên tốt nghiệp vào năm 1983, năm của những tài xế taxi mang bằng Tiến sĩ, cái thời mà giới trẻ mắc bệnh thất nghiệp nhiều hệt như cái cách họ từng bị mụn đầu đen xấu xí; một thứ gì đó có vẻ hữu ích, thông thái, đầy tính dội vang và mang tầm nhìn bao quát, mang tính giúp đỡ, khích lệ và lạc quan. Suy cho cùng thì, các bạn đang được "phóng" đi - dẫu cho kể từ lúc trải qua cái quá trình đó, tôi vẫn luôn tự hỏi tại sao người ta lại gọi nó là "lễ tốt nghiệp". "Lễ tống cổ" nghe chừng có vẻ hợp lý hơn. Ngay cả trong những thời điểm tốt đẹp nhất, nó ít nhiều cũng giống như việc bị xô xuống vách đá, và đây lại chẳng phải là những thời điểm tốt đẹp nhất. Trong trường hợp các bạn vẫn chưa nhận ra, tôi đứng đây để nói cho các bạn biết rằng ngoài kia đúng là một mớ bốc mùi. Về phần tấm bằng đại học của các bạn, chắc chắn sẽ có những ngày bạn cảm thấy mình được phát cho một cái tủ lạnh rồi bị quăng vào giữa rừng rậm, nơi đào đâu ra mấy cái ổ cắm ba chấu nối đất.
Không chỉ vậy, rồi sẽ đến cái năm mà bạn tỉnh giấc giữa nửa đêm và bàng hoàng nhận ra rằng những đứa từng học chung trường với mình nay đang chễm chệ ở các vị trí quyền lực, và rất có thể sẽ sớm điều hành mọi thứ. Nếu có thứ gì được sinh ra để làm đông cứng máu trong huyết quản của con người vì lạnh lẽo, thì chính là nó. Suy cho cùng, bạn thừa biết ngày xưa bọn nó ngu ngơ cỡ nào, và, cứ lấy bản thân bạn ra làm ví dụ, bạn chẳng thể nào tự huyễn hoặc rằng bây giờ bọn nó đã biết nhiều hơn đáng kể. "Chúng ta tiêu đời cả rồi," bạn sẽ nghĩ vậy. (Lấy ví dụ nhé: Thủ tướng Brian Mulroney chỉ lớn hơn tôi đúng một tuổi). Bạn có thể cảm thấy rằng việc duy nhất để làm khi chạm đến giai đoạn này là bắt đầu cắn móng tay, tụng thần chú, hay chạy bộ, tất cả những thứ đó sẽ được các chuyên gia hành vi động vật nhận diện là những hoạt động thay thế, giống như việc gãi ngứa, những hành vi mà người ta phải viện đến trong những khoảnh khắc xung đột không thể giải quyết. Nhưng chúng ta sẽ bàn đến tư duy tích cực trong chốc lát nữa thôi.
"Mình phải nói gì với bọn họ đây!" tôi nghĩ, toát mồ hôi hột, khi cứ trằn trọc trăn trở hết đêm này qua đêm khác. Có lúc tôi đã đùa giỡn với ý tưởng nhại lại lời Kurt Vonnegut, người từng nói với một khóa sinh viên tốt nghiệp rằng, "Mọi thứ sẽ trở nên tồi tệ đến mức không thể tin nổi và sẽ chẳng bao giờ tốt đẹp trở lại đâu," rồi bước thẳng xuống sân khấu. Nhưng đó là phong cách Mỹ: được ăn cả ngã về không. Một người Canada sẽ dễ nói kiểu này hơn, "mọi thứ có thể khá tàng tàng và xoàng xĩnh, nhưng ít nhất hãy cố gắng giữ phòng tuyến."
Rồi tôi lại nghĩ có lẽ mình nên nói vài lời về chủ đề giáo dục khai phóng, và cách nó trang bị cho bạn bước vào đời. Nhưng sau khi tỉnh táo suy ngẫm, tôi đi đến kết luận rằng chủ đề này cũng là một cú thất bại thảm hại; bởi vì, như các bạn sẽ sớm khám phá ra, giáo dục khai phóng không thực sự chuẩn bị cho bạn bước vào đời. Một chương trình học chuẩn-bị-vào-đời sẽ không bao gồm các khóa học về Tư tưởng thời Victoria hay Chủ nghĩa Lãng mạn Pháp, mà là những thứ kiểu như Cách Đối Phó Với Sự Đổ Vỡ Hôn Nhân, Tiêu Tiền Mua Giày Sao Cho Đáng Đồng Tiền Bát Gạo, Ứng Phó Với Căng Thẳng, và Làm Thế Nào Để Móng Tay Không Bị Gãy Bằng Cách Luôn Dũa Chúng Hướng Vào Tâm; nói cách khác, nó sẽ đọc y hệt như trang mục lục của tờ tạp chí nội trợ Homemakers Magazine, đó là lý do vì sao Homemakers Magazine lại được đọc rộng rãi đến vậy, ngay cả với tôi. Hay, đối với bọn con trai, là tạp chí Forbes hoặc The Economist, và Cải Thiện Vị Thế Của Bạn Trong Hệ Thống Quyền Lực Bằng Cách Chọn Đúng Bộ Vest. (Màu xanh đen với những đường sọc nhỏ màu trắng mờ, không quá thưa nhau, phòng khi các bạn tò mò).
Hoặc có lẽ, tôi nghĩ, mình nên vạch trần những sai lầm rành rành trong hệ thống giáo dục, hoặc lập một danh sách những điều tôi từng được dạy mà rõ rành rành là nhảm nhí. Ví dụ nhé, ở trường trung học tôi đã phạm sai lầm khi chọn môn Nữ công Gia chánh thay vì môn Đánh máy - hồi đó chúng tôi cứ đinh ninh rằng, nếu bạn chọn học khóa thương mại thì hầu hết lông mày của bạn sẽ rụng sạch và bạn sẽ phải dùng bút chì vẽ lại chúng trong suốt phần đời còn lại - ở lớp học đó, tôi được bảo rằng mỗi bữa ăn phải bao gồm một thứ màu nâu, một thứ màu trắng, một thứ màu vàng và một thứ màu xanh; rằng việc liếm thìa khi đang nấu ăn là không đúng đắn; và rằng mặt trong của đường may một chiếc váy cũng quan trọng hệt như mặt ngoài. Cả ba ý tưởng này đều sai bét và nên bị loại bỏ ngay lập tức bởi bất cứ ai vẫn còn đang tin sái cổ vào chúng.
Cũng chẳng ai có đủ tầm nhìn xa để báo cho tôi biết rằng điều tốt nhất tôi có thể làm cho bản thân với tư cách là một nhà văn là tập các bài tập cho lưng và cổ tay. Chưa có ai thực hiện một nghiên cứu về điều này, nhưng rồi họ sẽ làm thôi, và khi họ bắt đầu khai quật và đo đạc cột sống cùng xương cánh tay từ những bộ xương của các nhà văn nổi tiếng trong quá khứ, tôi cam đoan họ sẽ phát hiện ra rằng những người viết các cuốn tiểu thuyết dài nhất, chẳng hạn như Dickens và Melville, cũng chính là những người có cổ tay dày nhất. Lý do thực sự khiến Emily Dickinson chỉ gắn bó với những bài thơ trữ tình với tương đối ít khổ thơ là vì bà có những ngón tay gầy guộc. Các bạn có thể cười nhạo, nhưng những nghiên cứu trong tương lai sẽ chứng minh tôi đúng.
Nhưng rồi tôi lại nghĩ, tôi không nên nói về chuyện viết lách. Rất ít người trong lứa tốt nghiệp này sẽ muốn trở thành nhà văn, và những ai có ý định đó thì tuyệt đối không nên được khuyến khích. Hãy đan ba vòng tròn quanh họ, và nhắm nghiền mắt lại trong một nỗi khiếp sợ thánh thần, bởi vì ai mà thèm chuốc thêm đối thủ cạnh tranh cơ chứ? Với sự bùng nổ của các khóa học Viết Sáng Tạo, một cây nấm mọc lên dạo gần đây mà thời trẻ của tôi hầu như chẳng ai biết tới, chúng ta sẽ sớm phải đối mặt với một thực trạng nơi ai ai cũng viết và chẳng có ma nào thèm đọc, trái ngược hoàn toàn với cái thời mà tôi còn đang sáng tác những vần thơ sầu thảm trong một căn phòng trọ bé như cái tủ chén trên phố Charles vào đầu những năm sáu mươi.
Hay là, tôi nghĩ, mình nên kể cho họ nghe một sự thật ít người biết nhưng lại mang tầm quan trọng gây sốc, thứ mà họ sẽ nhớ như in khi đã quên sạch sành sanh những phần còn lại của bài diễn văn này. Ví dụ nhé: không ai thèm nói cho bạn biết, nhưng bạn có biết rằng khi bạn sinh con, tóc bạn sẽ rụng không? Không phải rụng sạch, và cũng không rụng tất cả cùng một lúc, nhưng nó thực sự sẽ rụng. Chuyện này có liên quan gì đó đến việc mất cân bằng kẽm. Tin tốt là nó sẽ mọc lại. Điều này chỉ áp dụng cho con gái thôi nhé. Với bọn con trai, tóc sẽ rụng dù bạn có sinh con hay không, và nó sẽ không bao giờ mọc lại; nhưng ngay cả lúc đó vẫn có tia hy vọng. Trong lúc kẹt cứng, bạn có thể viện đến việc trích dẫn, một món hàng hóa mà giáo dục khai phóng dạy bạn phải đối xử với một thái độ tôn kính, và tôi xin hiến tặng câu sau: "Chúa chỉ tạo ra một vài cái đầu hoàn hảo, và phần còn lại thì bị che phủ bởi tóc."
Điều này minh họa cho một luận điểm sau: khi phải đối mặt với những điều không thể tránh khỏi, bạn luôn có một sự lựa chọn. Bạn có thể không thay đổi được thực tại, nhưng bạn có thể thay đổi thái độ của mình đối với nó. Như những gì tôi học được trong quá trình thụ hưởng nền giáo dục khai phóng, bất kỳ biểu tượng nào, trong bối cảnh của trí tưởng tượng, đều có thể có hai phiên bản: tích cực và tiêu cực. Máu có thể là món quà của sự sống, hoặc là thứ tuôn ra từ người bạn khi bạn cắt cổ tay trong bồn tắm. Hay, ít cực đoan hơn đôi chút, nếu bạn lỡ làm đổ sữa, bạn sẽ còn lại một cái ly vơi một nửa hoặc đầy một nửa.
Điều này đưa chúng ta đến với thông điệp ẩn giấu của bài diễn văn này. Cái thế giới mà các bạn đang bị tống cổ vào ngày hôm nay là một thế giới vừa vơi một nửa lại vừa đầy một nửa. Một mặt, sinh quyển đang mục rữa. Những giọt mưa cứ không ngừng rơi trên đầu bạn cũng đang giết chết lũ cá, cây cối, động vật, và nếu chúng tiếp tục mang nhiều tính axit như hiện tại, rốt cuộc chúng sẽ dọn dẹp luôn cả những thứ gần gũi hơn với căn nhà của bạn, chẳng hạn như mùa màng, bãi cỏ trước sân và đường tiêu hóa của bạn. Thiên nhiên không còn là thứ bao bọc lấy chúng ta nữa, chúng ta đang bao vây nó, và sự đảo ngược này chẳng đem lại kết cục tốt đẹp gì. Mặt khác, không giống như người Ai Cập cổ đại, chúng ta, với tư cách là một nền văn minh, biết rõ mình đang phạm phải những sai lầm gì và chúng ta cũng có công nghệ để ngừng tạo ra chúng; thứ duy nhất còn thiếu là ý chí.
Một ví dụ khác: một mặt, bản thân chúng ta hàng ngày đang sống chung với mối đe dọa của sự diệt vong. Chúng ta chỉ cách nó một nút bấm máy tính và vài phút đồng hồ, và khoảng cách giữa chúng ta và nó đang hẹp lại từng ngày. Trong thâm tâm, chúng ta không suy nghĩ theo kiểu "Nếu Quả Bom Rơi Xuống" mà là "Khi Nào Quả Bom Rơi Xuống", và hoàn toàn có thể hiểu được nếu đôi khi chúng ta để bản thân mình trượt dài vào một trạng thái tinh thần bất lực và hệ quả là sự vô cảm. Mặt khác, thảm họa đang đe dọa chúng ta với tư cách là một giống loài, và hầu hết các giống loài khác nữa, không phải là thứ không thể đoán trước và không thể kiểm soát, giống như vụ phun trào núi lửa đã hủy diệt Pompeii. Nếu nó xảy ra, chúng ta có thể chết với một sự thỏa mãn khá đáng ngờ khi biết rằng cái chết của thế giới là một sự kiện do con người tạo ra và do đó có thể ngăn chặn được, và rằng việc thất bại trong việc ngăn chặn nó chính là sự thất bại của ý chí con người.
Đây chính là kiểu thế giới mà chúng ta đang thấy mình sống trong đó, và nó chẳng lấy gì làm dễ chịu. Đối mặt với những sự thật đáng suy sụp thế này, vấn đề về kinh tế - hay bao nhiêu người trong chúng ta ở đất nước này có thể tậu được hai chiếc ô tô không thực sự hiện ra quá to tát, nhưng bạn sẽ chẳng bao giờ nhận ra điều đó nếu chỉ đọc báo. Trên thực tế, mọi thứ tồi tệ hơn rất nhiều ở những nơi khác, nơi mà sự kỳ vọng không xoay quanh xe hơi, nhà cửa và việc làm, mà là bữa ăn khó nắm bắt tiếp theo. Đó là một phần của mặt tối. Mặt sáng, ngay tại đây và lúc này, là chúng ta ít nhiều vẫn đang ở trong một nền dân chủ; bạn chưa bị bắn hay bị tra tấn chỉ vì bày tỏ một quan điểm, và các chính trị gia, dẫu có bị thúc đẩy bởi lòng tham và khao khát quyền lực đi chăng nữa, thì dẫu sao, hoặc chính vì thế, vẫn bị chi phối bởi dư luận công chúng. Những vấn đề được nêu ra trong bất kỳ cuộc bầu cử nào đều là những vấn đề được những kẻ khao khát quyền lực nhìn nhận là có tầm quan trọng đối với những người đang ở vị thế có thể ban phát quyền lực cho họ. Nói cách khác, nếu có đủ số người thể hiện thông qua những vấn đề họ nêu ra và qua cách họ sẵn sàng bỏ phiếu rằng họ muốn tạo ra những sự thay đổi, thì sự thay đổi sẽ trở nên khả thi. Bạn có thể không thay đổi được thực tại, nhưng bạn có thể thay đổi thái độ của mình đối với nó, và điều này, thật nghịch lý, lại làm thay đổi thực tại.
Hãy thử và tự mình xem sao.
